Sanskrit manuscript in Devanāgarī

vayas वयस् – age

substantive neuter

Dictionary sources

AYI dictionary substantive neuter
Cappeller 1891 substantive neuter

Original text · English · substantive neuter

váyas1 ·n. fowl (coll.), bird, esp. small bird.

Original text · English · substantive neuter

váyas2 ·n. food, meal, strength, health, youth; age i.g.

Original text · English · substantive neuter

váyas3 ·n. weft.

Monier-Williams 1872 substantive neuter

Original text · English · substantive neuter

vayas vayas, as, n. (in some senses fr. rt. 1. vī), food, victuals, sacrificial food, oblation, offering (Ved.); energy (both bodily and mental), strength, vigour, power, might (Ved.); soundness, health (Ved.); the time of health and strength, youth, the prime of life; any period of life, age, time of life, stage of existence, year of life or age; any period, step, degree, kind; a bird, any winged animal, the winged tribe (especially applied to smaller birds, cf. 2. vi).

Petersburger 1855 substantive neuter

Original text · German · substantive neuter

1. váyas n. Geflügel, Vogel, namentlich kleinere Vögel AK. 3,4,30,232. H. 1316. H. an. 2,590. MED. s. 34. HALĀY. 2,82. AV. 3,21,2. AV. 6,59,1. apàptadvasa̱tiṃ vayàḥ AV. 7,96,1. vayā̀ṃsi ha̱ṃsā yā vi̱duryāśca̱ sarvè pata̱triṇàḥ AV. 8,7,24. AV. 11,1,2. ha̱ṃsāḥ sùpa̱rṇāḥ śàku̱nā vayā̀ṃsi AV. 3,21,24. AV. 3,10,8. AV. 12,1,5. TS. 3,1,1,1. pa̱kṣapràvayāṃsi̱ vayā̀ṃsi TS. 5,2,5,1. TS. 5,5,3,2. vayo̱ vā a̱gniḥ TS. 7,6,1. vayà e̱vainàṃ kṛ̱tvā sùva̱rgaṃ lo̱kaṃ gàmayati TBR. 2,2,6,4. TBR. 2,3,3,2. nirṛtervā etanmukhaṃ yadvayāṃsi yacchakunayaḥ AIT. BR. 2,15. AIT. BR. 3,31. ŚAT. BR. 1,5,4,5. ŚAT. BR. 3,3,4,15. ŚAT. BR. 4,1,2,26. śyeno 'pāṣṭhihā vayasāṃ rājā ŚAT. BR. 12,7,1,6. tārkṣyo vaipaśyato rājā tasya vayāṃsi viśaḥ ŚAT. BR. 13,4,3,13. ĀŚV. GṚHY. 3,4,1. ĀŚV. GṚHY. 3,10,9. KAUŚ. 29. KAUŚ. 123. MUṆḌ. UP. 2,1,7. ADBH. BR. 6,6. hierher zieht MAHĪDH. auch bṛ̱hadvayàḥ VS. 23,11. fg. vayāṃsi M. 3,261. M. 6,51. M. 10,89. M. 11,240. MBH. 6,111. MBH. 13,1020. MBH. 14,1169. MBH. 14,2542. HARIV. 4940. R. 5,15,56. KĀM. NĪTIS. 7,15. fg. RAGH. 2,9. Spr. 2419. Spr. 2784. BHĀG. P. 1,9,44. BHĀG. P. 2,1,36. MĀRK. P. 26,32. MĀRK. P. 28,20. PAÑCAR. 1,14,2. im comp. M. 11,70. RAGH. 9,53. — Vgl. vi.

Original text · German · substantive neuter

2. váyas (von vī; vgl. vīti) n. Mahl, Essen, Speise NAIGH. 2,7. va̱yaṃ te̱ vayà indra̱ pra bhàrāmahe ṚV. 2,20,1. vayo̱ vṛkā̀yā̱rayè ṚV. 6,13,5. ṚV. 1,127,8. gamànna̱ indràḥ sa̱khyā vayàśca ṚV. 1,178,2. kastè bhā̱go kiṃ vayàḥ ṚV. 6,22,4. ṚV. 8,4,9. ṚV. 8,33,7. svā̱doràbhakṣi̱ vayàsaḥ ṚV. 8,48,1. ye ghṛ̱tena̱ ye vā̱ vayo̱ medàsā saṃsṛ̱jantì AV. 4,27,5.

Original text · German · substantive neuter

3. váyas n. 1〉 Kraft, körperliche und geistige, Gesundheit; besonders häufig mit dem adj. bṛhat verbunden; mit dhā verleihen, mit dat. oder loc. der Person: gṛ̱ṇā̱na ìndra stuva̱te vayò dhāḥ ṚV. 4,17,18. ṚV. 5,8,5. ṚV. 6,40,1. athā̀ te ya̱jñasta̱nve3̱̀ vayò dhāt 4. a̱vi̱pre ci̱dvayo̱ dadhàt ṚV. 45,2. ṚV. 7,58,3. bṛ̱hadvayàḥ śaśamā̱neṣù dhehi ṚV. 3,18,4. ma̱rutò bṛ̱hadvayò dadhire ṚV. 5,55,1. ṚV. 7,36,9. ṚV. 9,94,4. ṚV. 10,95,4. VS. 28,14. mit kar: varṣī̀yo̱ vayàḥ kṛṇuhi̱ śacī̀bhiḥ ṚV. 6,44,9. vayàḥ kṛṇvā̱nasta̱nve̱3̱̀ svāyaì ṚV. 5,4,6. — unmā̀ mamanda̱ tvakṣī̀yasā̱ vayàsā ṚV. 2,33,6. vayā̀ṃsi jinva bṛ̱hatàśca die Kräfte ṚV. 3,3,7. ṚV. 7,69,4. ṚV. 8,76,2. ni śatro̱ḥ śuṣma̱ṃ ni vayàstiraḥ ṚV. 9,19,7. a̱gnira̱mṛtò abhava̱dvayòbhiḥ ṚV. 10,45,8. saṃ tè śiśāmi̱ brahmàṇā̱ vayā̀ṃsi ṚV. 10,120,5. citra ṚV. 7,45,4. ṚV. 9,68,10. uttama ṚV. 2,1,12. ṚV. 2,23,10. yuva̱dvayàḥ ṚV. 1,111,1. ṚV. 10,39,8. paràmā̱padya̱ yadvayàḥ AV. 11,1,30. Macht: sa vīrebhi̱ḥ sa nṛbhìrno̱ vayò dhāt ṚV. 10,68,12. pṛ̱thuṃ tìra̱ścā vayàsā bṛ̱hantàm ṚV. 2,10,4. VS. 18,51 (= dhūmena MAHĪDH.). bṛ̱hadvayo̱ hi bhā̱nave 'rcā̀ de̱vāyā̱gnayè ṚV. 5,16,1. ṚV. 5,43,15. VS. 7,22. yu̱ge yùge̱ vayàsā̱ cekìtānaḥ ṚV. 6,36,5. — 2〉 Zeit der Kraft, jugendliches Alter; Altersstufe überh., Lebensjahre UJJVAL._zu_UṆĀDIS. 4,188. AK. 3,4,30,232. H. 565. H. an. 2,590. MED. s. 34. yāvàntā̱vagrè pratha̱maṃ sàme̱yathu̱stadvā̱ṃ vayò yama̱rājyè samā̱nam AV. 12,3,1. a̱nvāràbhethā̱ṃ vayà utta̱rāvàt AV. 12,3,47. paṣṭhauhīmantarvatīṃ dadyātsā hi sarvāṇi vayāṃsi yadvatsaṃ bibharti tena vatsā yadvatsatarī tena vayo yatparaṃ vaya āpta tena sthavirā er gebe eine trächtige Kalbin, denn sie repräsentirt sämmtliche Altersstufen: indem sie ein Kalb trägt, das Kalb; sofern sie eine Kalbin ist, die Jugend; weil sie selbst auf einer höheren Altersstufe steht, kann sie für alt gelten, KĀṬY. 11,2; vgl. TBR. 3,12,5,9, wozu aus ĀPASTAMBA angeführt wird: ekahāyanaprabhṛtyā pañcahāyanebhyo vayāṃsi d. h. von einem Jahre an bis zu fünfen vertheilen sich die Altersstufen (der Thiere). sarvāṇi vayāṃsi dadyāt Thiere jeden Alters KĀṬH. a. a. O. yadanyeṣāṃ vayasāṃ vīryaṃ taddhenvanaḍuhayordadhāma ŚAT. BR. 3,1,2,21. Hieran scheint sich die Redensart vayāṃsi prabrūhi ŚAT. BR. 3,3,3,3. KĀTY. ŚR. 7,8,13 zu schliessen, wo das Wort, wie man aus der Antwort entnehmen kann, allgemein gebraucht wird für Stufe, Art überhaupt: sage an die Sorten (welche du als Kaufpreis geben willst). vayase vayase namaḥ jedem Alter PĀR. GṚHY. 1,2. gacchati vayasaḥ saṃsthām so v. a. sarvamāyureti ŚAT. BR. 11,2,7,28. ŚAT. BR. 12,9,1,11. tredhā vihitaṃ puruṣasya vayaḥ ŚAT. BR. 8. — bālamaprāptavayasamajātavyañjanākṛtim unerwachsen MBH. 1,6136. vayasi prāpte MBH. 3,2082. ūḍhavayas BHĀG. P. 4,9,66. rūpeṇa saṃpannā vayasā ca MBH. 3,10026. Spr. 703. Spr. 2724. BHĀG. P. 3,21,27. BHĀG. P. 9,3,11. fg. vagrasi sthitaḥ BHĀG. P. 11,28,41. atikrāntena vayasā MBH. 3,16622. atikrānta˚ adj. R. 2,58,20. vayo gatam RĀJA-TAR. 3,373. gata˚ adj. Spr. 815. vayogate wenn die Jugend dahin ist Spr. 1610. gatvara Spr. 1974. vayasi nirgate R. GORR. 2,20,30. vigataṃ vayaḥ BHĀG. P. 1,13,20. galita˚ adj. RAGH. 3,70. vayasaḥ patamānasya (plavamānasya v. l.) Spr. 2723. vayasaḥ sthāpanaṃ (vgl. vayaḥsthāpana) kuryāt Erhaltung der Jugend SUŚR. 1,167,8. na khalu vayastejaso hetuḥ die Lebensjahre Spr. 3251. nāsāṃ vayasi niścayaḥ (saṃsthitiḥ) Spr. 1561. Spr. 1647. tulyaśīlavayoyuktā MBH. 3,2677. MBH. 3,2801. tulya˚ PĀR. GṚHY. 3,8. samāna˚ BHĀG. P. 3,15,27. tadvayas in demselben Alter stehend KĀTY. ŚR. 25,9,1. vayastrividhaṃ bālaṃ madhyaṃ vṛddham SUŚR. 1,129,1. vayāṃsi teṣāṃ stanapānabālyavratasthitā yauvanamadhyavṛddhāḥ . atīva vṛddhā iti VARĀH. BṚH. S. 96,17. M. 4,18. Spr. 4993. Spr. 4997. ŚĀNT. 1,23. SUŚR. 1,124,9. KĀM. NĪTIS. 4,6. na dharmavṛddheṣu vayaḥ samīkṣyate KUMĀRAS. 5,16. VARĀH. BṚH. 26 (24), 2. vyatītapañcavarṣo 'pi vayasā bata buddhimān KATHĀS. 14,45. dvādaśābdaśca ca vayasā KATHĀS. 124,204. vayaḥśatam BHĀG. P. 3,11,32. daśārdha˚ fünf Jahre alt BHĀG. P. 15,30. vayo varṣaśataṃ yena prāptamasyedamaṣṭamam KATHĀS. 41,33. draṣṭavyāni ca tīrthāni yāvanme kṣamate vayaḥ KATHĀS. 93,70. BHĀG. P. 5,18,13. BHĀG. P. 6,7,33. BHĀG. P. 6,9,30. kayā vṛttyā vartitaṃ te paraṃ vayaḥ BHĀG. P. 1,6,3. gataṃ ca sakalaṃ vayaḥ Spr. 3604. nimeṣamātramapi hi vayo gacchanna tiṣṭhati Spr. 4470. tasya yātrāsveva vayo yayau RĀJA-TAR. 4,131. tasya ˚śimikādiṣu . sthāneṣu kroṣṭumṛgayārasikasya vayo 'gamat RĀJA-TAR. 6,183. kiṃ deva samatikrāntamāgacchati punarvayaḥ KATHĀS. 40,54. mandaprajñasya vayo mandāyuṣaśca vai . nidrayā hriyate naktaṃ divā ca vyarthakarmabhiḥ BHĀG. P. 1,16,10. BHĀG. P. 2,1,3. parivartitena vayasā raṃhasā BHĀG. P. 5,14,29. jñānavṛddho vayobālaḥ R. 2,45,8 (R. 2,43,10 GORR.). vayo'nurūpam KĀM. NĪTIS. 7,35. vayaso 'nte HARIV. 1748. yāvadvai brahmaṇo vayaḥ PAÑCAR. 2,3,32. fg. vayo'vasthā SUŚR. 1,129,10. Spr. 3951. BHĀG. P. 5,24,13. atigambhīravayasaḥ kālasya BHĀG. P. 24. vṛddhā jñānena vayasaujasā R. 2,45,13. vidyāvayovṛddha HIT. 19,3. vayasādhikaḥ BHĀG. P. 7,2,37. vayasānvitaḥ bejahrt MBH. 1,984. vayorūpasamanvita bei Jahren seiend M. 8,182. tāte tu vayasātīte alt geworden R. 2,53,12 (R. 2,53,14 GORR.). prabhūta˚ bejahrt Spr. 1864. pariṇato buddhyā vayasā ca reif an Jahren R. 2,43,15. pariṇata˚ adj. PAÑCAT. 197,18. pariṇataṃ (impers.) vayasā KATHĀS. 103,223. vayasaḥ pariṇāme Spr. 4966. vayaḥpariṇatiṃ prāpya MĀRK. P. 135,7. nava Jugend RAGH. 2,47. RAGH. 6,79. Spr. 1039. BHĀG. P. 3,20,32. BHĀG. P. 4,27,5. BHĀG. P. 8,9,2 (yavaḥ bei BURN. Druckfehler). kalya VIKR. 42. prathama P. 4,1,20. R. 1,45,40. SUŚR. 2,27,16. VARĀH. BṚH. 8,1. PAÑCAT. 33,16. pūrva LĀṬY. 9,4,5. MBH. 3,1304. Spr. 347, v. l. Spr. 4569. ādya Spr. 347. BHĀG. P. 1,6,2. kaiśora BHĀG. P. 3,28,17. alpa SUBHĀṢ. 215. dvitīya P. 4,1,20, Vārtt., Schol. HALĀY. 2,329. madhyama ŚAT. BR. 11,4,1,7. KATHĀS. 104,20. madhya MBH. 3,1304. VARĀH. BṚH. 8,1. pragalbha KUMĀRAS. 1,52. uttara KĀTY. ŚR. 4,1,18. uttama ŚAT. BR. 11,4,1,5. fgg. jaghanya MBH. 3,1304. paścima MBH. 5,3062. RAGH. 19,1. HIT. 28,2. acarama P. 4,1,20, Vārtt. antya VARĀH. BṚH. 8,1. anta RAGH. 9,79. RAGH. 18,25. — Vgl. abhi˚, udvayas, nīcā˚, pūrva˚, pra˚, bṛhadvayas, madhya˚, vṛddha˚, sa˚.

Böhtlingk 1879 substantive neuter

Original text · German · substantive neuter

1. váyas n. Geflügel, Vogel, insbes. kleinere Vögel.

Original text · German · substantive neuter

2. váyas n. — 1〉 Mahl, Essen, Speise. — 2〉 Kraft, körperliche und geistige, Gesundheit. — 3〉 Zeit der Kraft, jugendliches Alter, Altersstufe überh. Lebensalter, Lebensjahre. sarvāṇi vayāṃsi so v. a. Thiere jeden Alters. vayasānvitaḥ bejahrt, vayasātitaḥ alt geworden. — 4〉 Sorte, Art in der Redensart váyāṃsi prá brūhi.

Original text · German · substantive neuter

3. váyas n. Gewebe ṚV. 2,31,5.

Apte 1890 substantive neuter

Original text · English · substantive neuter

vayas n. [aj-asun vībhāvaḥ] 1 Age, any time or period of life; guṇāḥ pūjāsthānaṃ guṇiṣu na ca liṃgaṃ na ca vayaḥ U. 4. 11; navaṃ vayaḥ R. 2. 47; paścime vayasi R. 19. 1; na khalu vayastejaso hetuḥ Bh. 2. 38; tejasāṃ hi na vayaḥ samīkṣyate R. 11. 1; Ku. 5. 16. 2 Youth, the prime of life; vayogate kiṃ vanitāvilāsaḥ Subhāṣ.; so atikrāṃtavayāḥ. 3 A bird in general; smaraṇīyāḥ samaye vayaṃ vayaḥ N. 2. 62; mṛgavayogavayopacitaṃ vanaṃ R. 9. 53; R. 2. 9; Śi. 3. 55, Śi. 11. 47. 4 A crow; Pt. 1. 23. (here it may mean ‘a bird’ also.) 5 Ved. Sacrificial food or oblation. 6 Energy, strength. 7 Health, soundness of constitution. Comp. — atiga, -atīta a. (vayotiga &c.) advanced in age, aged, decrepit. — adhika a. (vayodhika) older in age, senior. — avasthā ( vayovasthā) stage or period of life, measure of age; Māl. 9. 29. — kara a. causing health and vigour of life, prolonging life. — gata a. 1 come of age. 2 advanced in years. — (taṃ) the departure of youth. ([Page 0945-a]) — pariṇatiḥ, -pariṇāmaḥ ripeness of age; advanced or old age. — pramāṇaṃ 1 measure or length of life. 2 duration of life. — vṛddha a. (vayovṛddha) old, advanced in years. — saṃdhiḥ 1 transition from one period of life to another; trayo vayaḥsaṃdhayaḥ. 2 puberty, maturity (period of coming of age). — stha a. (vayaḥstha or vayastha) 1 youthful. 2 grown up, mature. 3 strong, powerful — (sthaḥ) a friend; contemporary. — (sthā) 1 a female companion. 2 the yellow myrobalan tree. 3 small cardamoms. — sthānaṃ firmness of youth. — hāniḥ f. (vayohāniḥ) 1 loss or decline of youth. 2 loss of youthful vigour.

Cappeller 1887 substantive neuter

Original text · German · substantive neuter

1. váyas n. Geflügel (coll.), Vogel.

Original text · German · substantive neuter

2. váyas n. Speise, Kraft, Jugend, Alter, Lebensalter überh.

Original text · German · substantive neuter

3. váyas n. Gewebe.

Burnouf 1866 substantive neuter

Original text · French · substantive neuter

vayas vayas n. âge, époque de la vie; ordnt. jeunesse, fleur de l'âge. Oiseau (?). vayastha a. (sthā) jeune, dans la fleur de l'âge. — S. m. camarade, ami du même âge. — F. amie, compagne. Asclepias acida; terminalia chebula; phyllanthus emblica; menispermum glabrum; bombax heptaphyllum; petit cardamome. La kākolī. vayasya m. [f. ā] compagnon, compagne du même âge. vayodhas m. (dhā) jeune, dans la fleur de l'âge.

Occurrences in source texts (2)

HP 1 occurrence
HP 2.44-2.47: Eight Kumbhakas 1 occurrence

Direct occurrences

SiSa 1 occurrence
SiSa 5.17-5.20: Madhya und Layayoga 1 occurrence

Direct occurrences

Continue with AYI Free

Image source: AYI archive.