īr ईर् – set in motion; utter; raise
verbal root · Word type unspecified · verb
Dictionary sources
AYI dictionary verbal root
set in motion; utter; raise
Cappeller 1891 verb
Original text · English · verb
īr ī́rte ·v pp. īrṇá tr. set in motion, impel, further; intr. stir, move, rise. C. īráyati, °te, pp. īritá = S. tr.; also bring forth. raise (the voice), utter, proclaim, cite; P. be raised, uttered, called. -- ā (also C.) procure, get, obtain, raise, utter. nyā appoint as (2 acc.). ud tr. cause to rise, draw out of (abl.); intr. stir, move, rise. C. = ud tr., also throw, hurl, shoot (lit. & fig.), raise, utter, speak; show, betray; further, strengthen, elevate; rouse up, impel, excite. P. be hurled, raised, excited; be proclaimed or taught, pass for (nom.). abhyud C. simple, further, excite; utter, speak. samud C. drive out, hurl, cast, raise, utter, proclaim (pp. samudīrita). pra stir, move, come forth; rise, sound. C. drive on, send forth; push on, press urge; turn, direct; emit, utter, pronounce. -- vi (also C.) split, divide. sam put together, shape, create, produce. C. the same, also rouse up, impel, revive, instruct with (instr.). -- Cf. udīrṇa, samudīrṇa.
Monier-Williams 1872 verb
Original text · English · verb
īr īr, cl. 2. A. īrte, īrāñ-cakre, īriṣyati, airiṣṭa, īritum, Ved. inf. iradhyai, to go, move, rise, arise from; to go away, retire; to agitate, elevate, raise (one's voice): Caus. P. īrayati, -yitum, to agitate, throw, cast; to excite; to cause to rise; to bring to life; to raise one's voice, utter, pronounce, proclaim, cite; to elevate; A. to raise one's self.
Petersburger 1855 Word type unspecified
Original text · German · Word type unspecified
īr , ī́rte (NAIGH. 2,14), ī́rate (īráte s. saṃpra); imperf. 3. sg. und pl. airata; partic. ī́rāṇa, īrṇa; DHĀTUP. 24,8. 1〉 sich in Bewegung setzen, sich erheben, hervorgehen; erstehen; ausgehen (vom Schall): dra̱psā madhùmanta īrate ṚV. 5,63,4. ādàsya̱ te dhva̱sayànta īrate ṚV. 1,140,5. ma̱tsa̱rāsàḥ pra̱supàḥ sā̱kamī̀rate ṚV. 9,69,6. ruśàdīrte̱ payo̱ goḥ ṚV. 9,91,3. a̱sme vājā̀sa īratām ṚV. 4,8,7. gira̱ stomā̀sa īrate ṚV. 8,43,1. ṚV. 8,44,25. ṚV. 1,52,1. vā̱yupràcyutā di̱vo vṛṣṭìrīrte TS. 5,1,5,1. ŚAT. BR. 14,2,2,3. — 2〉 sich auf und davon machen: mṛ̱gādṛśyā̀ iverate AV. 19,38,2. — 3〉 trans. in Bewegung setzen; erheben, anheben: yatrà dro̱ṇyàśvāsa̱ īràte ghṛ̱taṃ vāḥ ṚV. 10,99,4. ya īvàte̱ vrahmàṇe gā̱tumairàta ṚV. 4,4,6. — caus. īráyati (DHĀTUP. 34,5) und ˚te. Die als 3te pl. perf. geltende Form erire, welche vom Padapāṭha und den Commentatoren (schon im NIR. 4,23) sowie nach der Accentuirung des Textes in ā + īrire zerlegt wird, scheint eigentl. dem einfachen verbum anzugehören (s. — ni) und ist, wie die Bedeutung zeigt, zum Causalstamm zu ziehen. Dieselbe ist übrigens nach der hergebrachten Ordnung unter ā gestellt. 1〉 in Bewegung setzen, schleudern; erregen; hervorgehen —, erstehen lassen, inʼs Leben rufen: a̱paḥ sàmu̱dramairàyat ṚV. 8,6,13. a̱ṃśorū̱rmimī̀raya ṚV. 9,97,14. ṚV. 9,97,56. yadàsya̱ śuṣma̱mairàyaḥ ṚV. 2,17,3. ṚV. 9,76,2. de̱vaṃ dèva̱ṃ rādhàse co̱dayàntyasma̱dryàksū̱nṛtā̀ ī̱rayàntī ṚV. 7,79,5. ṚV. 1,113,12. ṚV. 3,61,2. panthā̀no̱ yebhi̱rviśva̱mairàyaḥ AV. 7,55,1. yu̱vama̱gniṃ cà vṛṣaṇāva̱paśca̱ vana̱spatī̀ṃraśvinā̱vairàyethām ṚV. 1,157,5. ma̱nī̱ṣāṃ druṇā̱ na pā̱ramī̀raya na̱dīnā̀m ṚV. 8,85,11. somò ghṛta̱śrīrmàhi̱mānàmī̱rayàn entfaltend ṚV. 10,65,2. ṛ̱tena̱ ye càma̱samairàyanta zu Stande brachten AV. 6,47,3. — yathā dārumayī yoṣā — īrayatyaṅgamaṅgāni MBH. 3,1140. vāṭvīritābhiḥ — gaṅgormibhiḥ MBH. 13,1839. vāṇo matsuteritaḥ MBH. 3,709. R. 4,9,32. yantreṇeveritaḥ śaraḥ VID. 24. airiracca mahādrumam BHAṬṬ. 15,52. meghā vāteritā iva R. 3,25,25. adūreritekṣaṇaḥ AK. 3,4,17. snehavīryeritam (kapham) SUŚR. 2,348,11. rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ (predāṣaḥ) R. 5,11,8. īryamāṇo (angetrieben) mātrā BHAṬṬ. 12,6. īrita geworfen AK. 3,2,37. H. 1482. ertönen lassen, (die Stimme); aussprechen, verkünden, anführen: vācà ī̱rayàn ṚV. 9,62,26. ṚV. 9,97,34. atha vācamīrayati tāmu nāmnīrayati CHĀND. UP. 7,4,1. R. 3,73,5. mānuṣīmīrayangiram MBH. 1,4565. M. 11,35. R. 2,96,47. sarasvatīmīraya devajuṣṭām MBH. 3,10628. rathaṃtaraṃ sāma īrayati MBH. 13,986. vākyaṃ ca mayeryamāṇam MBH. 3,10625. īryamāṇena satataṃ brahmaghoṣeṇa MBH. 3,695. (vākyam) damayantyā yatheritam MBH. 3,2743. sādhu sādhviti — vismitairīritaḥ śabdaḥ MBH. 3,2220. RAGH. 9,8. nibodha cemāṃ giramīritāṃ mayā SĀV. 5,33. hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam R. 3,45,22. R. 5,88,25. ke guṇāḥ sadbhirīritāḥ MBH. 14,941. R. 1,26,23. SUŚR. 2,146,6. SUŚR. 2,361,5. SUŚR. 2,404,5. uśanaseritam (purāṇam) MADHUS._in_Ind. St. 1,18,15. — 2〉 erheben, in die Höhe bringen: sūryàmairayataṃ di̱vi ṚV. 7,82,3. yo ha̱vyānyairàyatā̱ manùrhito de̱va ā̱sā sùga̱ndhinā̀ ṚV. 8,19,24. ha̱vyānyairàyaddi̱vi ṚV. 8,63,3. yamairàyaṃśca̱ndramàsi VS. 1,28. yā de̱veṣù ta̱nva1̱̀mairàyanta ṚV. 10,169,3. ha̱vyaira̱gnirmanùṣa īra̱yadhyaì ṚV. 4,2,1. svāyā̱ṃ yatta̱nuvā̀ṃ ta̱nūmairàyata TS. 1,7,12,2. ŚAT. BR. 11,7,2,6. — 3〉 sich erheben: yatrà de̱vā a̱mṛtàmānaśā̱nāḥ sàmā̱ne yonā̱vadhyairàyanta AV. 2,1,5. VS. 32,10. — Vgl. das nahe verwandte ar. — ā caus. act. und med. im praes. und imperf. (über erire s. oben) 1〉 herbeischaffen, verschaffen: ā̱māsù pa̱kvamairàyaḥ ṚV. 8,78,7. a̱sme ra̱yimeràyadhvam ṚV. 4,34,2. ṚV. 7,5,8. (erire ṚV. 3,11,9. ṚV. 6,5,2) ṚV. 7,94,4. pṛ̱ṣṭheṣveràyā ra̱yim ṚV. 9,102,3. VS. 14,8. jā̱myai dhurya̱ṃ pati̱meràyethām AV. 5,1,4. AV. 5,1,3. śarī̀re mā̱ṃsamasu̱meràyāmaḥ AV. 29,5. AV. 6,61,1. tāṃ pū̀ṣaṃ chi̱vatàmā̱meràyasva ṚV. 10,85,37. (erire ṚV. 1,143,4. ṚV. 1,6,4.) sich verschaffen: sau̱dha̱nva̱nāsò a̱mṛtàtva̱merìre ṚV. 3,6,3. — 2〉 erheben (einen Gesang u. s. w.): dyu̱mnava̱dbrahmà kuśi̱kāsa̱ erìre ṚV. 3,29,15. brahmàṇe gā̱tumairàya ṚV. 10,122,2. — nyā s. u. ni. — ud 1〉 sich erheben, aufstehen, aufbrechen (um zu gehen oder zu kommen): udī̀rāthāmṛtāya̱te yu̱ñjāthā̀maśvinā̱ rathàm ṚV. 8,62,1. udī̀ratā̱mavàra̱ utparā̀saḥ ṚV. 10,15,1. udī̀rṣva nārya̱bhi jī̀valo̱kam ṚV. 10,18,8. udī̀rṣvā̱taḥ hebe dich weg von hier ṚV. 10,85,21. u̱dīrā̀ṇā u̱tāsī̀nāḥ AV. 12,1,28. ṚV. 1,113,16. ṚV. 8,7,7. ṚV. 8,7,17. ṚV. 4,39,5. ŚAT. BR. 13,5,4,16. ŚAT. BR. 13,5,4,17. — 2〉 sich erheben d. i. in Bewegung kommen, aufsteigen, erstehen (von Kräften, Vorstellungen, Tönen u. s. w.): ùdīratāṃ sū̱nṛtā̱ utpuràṃdhīḥ ṚV. 1,123,6. ucchuṣmā̱ oṣàdhīnā̱ṃ gāvò go̱ṣṭhādìverate die Düfte der Pflanzen steigen auf ṚV. 10,97,8. ṚV. 2,17,1. ṚV. 9,50,1. tvadvājā̱ udī̀rate ṚV. 5,25,7. ṚV. 4,45,2. si̱ṃhasyà sta̱nathā̱ ùdīrate ṚV. 5,83,3. vācàḥ ṚV. 9,33,4. ṚV. 9,50,2. ṚV. 8,3,15. udu̱ brahmā̀ṇyairata ṚV. 7,23,1. uda̱rcayà īrate ṚV. 8,44,4. ṚV. 8,44,17. yadu̱dīràta ā̱jayàḥ wenn Wettkämpfe sich erheben ṚV. 1,81,3. u̱dīràte als ṚV. 1,81,3. sg.: yo̱3̱̀ dya senyò va̱dho 'ghā̱yūnā̀mu̱dīràte AV. 1,20,2. AV. 6,99,2. — 3〉 partic. udīrṇa (in der klassischen Sprache nur diese Form vom simpl. zu belegen) erregt, gesteigert, zum Ausbruch gekommen NIR. 3,20. mārutaḥ ŚIKṢĀ 9. brahma kṣattreṇa saṃsṛṣṭaṃ kṣattraṃ ca brahmaṇā saha . udīrṇe dahataḥ śatrūnvanānīvāgnimārutau .. MBH. 3,973. bhavallabdhavarodīrṇaḥ (mahāsuraḥ) KUMĀRAS. 2,32. SUŚR. 1,127,21. SUŚR. 2,332,15. ˚vega SUŚR. 2,377,9. R. 4,31,4. R. 5,60,16. nityamudīrṇasattve (nare) MBH. 13,512. ˚rāgavṛtti DAŚAK._in_BENF. Chr. 182,16. hoch, erhaben: na hi rājñāmudīrṇānāmevaṃbhūtairnaraiḥ kvacit . sakhyaṃ bhavati — śriyā hīnairdhanacyutaiḥ .. MBH. 1,5138. rakṣasām R. 3,28,21. = udāra H. 367. Davon nom. abstr. udīrṇatā f. Erregtheit, Regsamkeit, Behendigkeit SUŚR. 1,355,9. — caus. bewirken, dass sich Etwas erhebt, in Bewegung kommt; in die Höhe werfen, schleudern; hervorstecken, hervordrängen; auftreiben, aufregen; erheben (die Stimme); aussprechen; hervorrufen: re̱bhaṃ guhā̀ hi̱tamudaìrayatam herausbringen ṚV. 10,39,2. ṚV. 1,112,5. vajramastramudīraya MBH. 3,12173. fg. MBH. 4,1870. so 'nyadastramudīrayat R. 6,80,6. kaścitkareṇa — udīrayāmāsa salīlamakṣān RAGH. 6,18. mahānāśīviṣaḥ prākārarandhreṇodairayacchiraḥ DAŚAK. 121,14. kusumam — yadaśoko 'yamudīrayiṣyati RAGH. 8,61. udī̀raya ka̱vitàmaṃ ka̱vīnā̀m ṚV. 5,42,3. ṚV. 10,11,6. udī̀mṛtā̱yumī̀rayat ṚV. 8,68,6. jānakī śokasaṃtaptā hutāśanamudīrayat R. 5,49,19. jī̱vamùdī̱rayàntyu̱ṣāḥ ṚV. 1,113,8. ṚV. 1,117,24. utpuràṃdhīrīrayatam ṚV. 10,39,2. ṚV. 8,7,3. udī̀raya̱ pratì mā sū̱natṛ̀ḥ ṚV. 1,48,2. udvācàmī̱rayàti ṚV. 9,72,1. ṚV. 1,168,8. ṚV. 8,90,16. ete vācamudīrayan R. 2,57,3. nālokyāṃ tām (vācam) udīrayet M. 2,161. R. 5,27,35. sarvaṃ mantramudīrayan YĀJÑ. 1,136. brahmaghoṣam R. 3,52,20. udīrayāmāsuḥ — ālokaśabdam RAGH. 2,9. uderayat (sic) KATHĀS. 7,10. KATHĀS. 16,117. ityudīrya so sprechend VET. 33,8. udī̀rayathā marutaḥ samudra̱to yū̱yaṃ vṛ̱ṣṭim ṚV. 5,55,5. TS. 2,4,10,2. vyādhimudīrayet SUŚR. 1,128,1. tisṛbhistvamavasthābhirmahimānamudīrayan an den Tag legend KUMĀRAS. 2,6. Als Aorist — Formen hierzu scheinen die folgenden betrachtet werden zu müssen: yaste̱ bharā̱dannìyate ci̱dannàṃ ni̱śiṣànma̱ndramatìthimu̱dīràt sich erheben macht d. i. herbeiruft ṚV. 4,2,7. udvandànamairataṃ da̱ṃsanā̀bhiḥ brachtet heraus (vgl. oben das erste Beisp.) ṚV. 1,118,6. — pass.: udīryamāṇamastram geschleudert R. 1,55,22. erregt werden, zum Ausbruch gebracht werden, aufgeregt werden: khurairudīrito reṇuḥ R. 2,93,14. tena pittamudīryate SUŚR. 1,152,15. SUŚR. 2,312,17. udīryamāṇā harṣeṇa dhātrī paramayā mudā R. 2,7,9. aṣṭāvakraṃ cāpyudīryantameva MBH. 13,10671. udīritendriya KUMĀRAS. 4,41. udīritadhī von aufgewecktem Verstande PRAB. 14,14. ertönen, ausgesprochen —, angegeben —, aufgezählt werden: tato gaṇaiḥ — udīrito maṅgalatūryaghoṣaḥ KUMĀRAS. 7,40. vāk VID. 143. udīrito 'rthaḥ paśunāpi gṛhyate PAÑCAT. I, 49. bhugne — eṣa vācyaliṅga udīryate wird als adj. angegeben, gilt für ein adj. TRIK. 3,3,119. adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam SUŚR. 1,10,14. SUŚR. 2,8,19. SUŚR. 2,9,8. — abhyud caus. erheben, ertönen lassen (die Stimme); aufregen, reizen: āstīkastiṣṭha tiṣṭheti vācastisro 'bhyudīrayan MBH. 1,2170. tatastenaiva vegena pittamasyābhyudīryate SUŚR. 1,37,9. — samud partic. samudīrṇa in Bewegung gekommen, in Aufregung gerathen: sarvataḥ samudīrṇasya tava R. 6,95,8. samudīrṇamānasa R. 4,43,69. R. 5,42,6. samudīrṇā doṣāḥ SUŚR. 2,190,21. samudīrṇakharatva SUŚR. 1,261,2. — caus. in Bewegung versetzen, werfen; aufregen; erheben, ertönen lassen: brahmāstre samudīrite R. 1,56,15. R. 5,36,46. pāṃśavo 'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ MBH. 3,5073. (˚kṣetrāt) MBH. 3,7074. manogatāṃ . vācam — samudairayat KATHĀS. 24,41. anregen, aufmerksam machen: saṃprabodhayatyevainametatsamudīryayati (sic) ŚAT. BR. 2,2,3,21. — ni caus. 1〉 hineintreiben, vorwärtsbringen (zu einem Ziel): u̱tādaḥ pàru̱ṣe gavi̱ sūràśca̱kraṃ hìra̱ṇyayàm . nyaìrayadra̱thītàmaḥ ṚV. 6,56,3. ye tve kāmàṃ nyeri̱re die ihr Begehren an dich gebracht haben ṚV. 8,19,18. — 2〉 aussenden, aufstellen (zu einem Geschäft), in der öfters gebrauchten Redensart: tvāṃ hyàgne̱ sadamitsàma̱nya vò de̱vāsò de̱vamàra̱tiṃ nyèri̱re ṚV. 4,1,1. yaṃ de̱vā dū̱tamàra̱tiṃ nyèri̱re ṚV. 8,19,21. a̱ra̱tiṃ nyèrire havya̱vāha̱ṃ nyèrire (Padapāṭha padap.: ni . e̱ri̱re̱) ṚV. 1,128,8. ṚV. 2,2,3. — pra sich in Bewegung setzen, hervorkommen; zum Vorschein kommen, erstehen; ausgehen (vom Schall u. s. w.): yasyà te̱ viśvā̱ bhuvànāni ke̱tunā̱ pra ceràte̱ ni cà vi̱śantè a̱ktubhìḥ ṚV. 10,37,9. AV. 4,25,3. pra viprā̀ṇāṃ ma̱tayo̱ vācà īrate ṚV. 9,85,7. pra mànī̱ṣā ī̀rate̱ soma̱macchà ṚV. 9,95,3. pra bu̱dhnyā̀ va īrate̱ mahā̀ṃsi ṚV. 7,56,14. pra dhanvā̀nyairata ṚV. 8,20,4. yatprairàta nāma̱dheya̱ṃ dadhā̀nāḥ ṚV. 10,71,1. TS. 2,2,2,3. paśavo vai pūṣā ta etasya prasave prerate ŚAT. BR. 9,2,3,12. — caus. act. vorwärtsdrängen; entsenden; hervortreiben, hervorgehen lassen; hervorbringen (einen Schall); antreiben, befördern (nach einem Ziel): nāva̱ṃ pra yatsàmu̱dramī̱rayā̀va̱ madhyàm ṚV. 7,88,3. ṚV. 10,116,9. prārṇā̀ṃsyairayataṃ na̱dīnā̀m ṚV. 6,72,3. a̱paḥ preràya̱ sagàrasya bu̱dhnāt ṚV. 10,89,4. AV. 10,2,26. sa prerayati mārutam ŚIKṢĀ 6. adhaḥ prerita SUŚR. 1,256,18. tamupādravadudyamya dakṣiṇaṃ dorniśācaraḥ . ekatāla ivotpātapavanaprerito giriḥ .. RAGH. 15,23. prerayantī tataścakṣuḥ sugrīvaṃ sā dadarśa ca R. 4,19,33. anyato nayane prerayantī ŚĀK. 35, v. l. tatastataḥ preritavāmalocanā ŚĀK. 23, v. l. prāgnaye̱ vācàmīraya ṚV. 10,187,1. pra pa̱rjanyàmīrayā vṛṣṭi̱mantàm ṚV. 10,98,8. tānpreràya̱ sve àgne sa̱dhasthè VS. 8,19. preràya̱ sūro̱ artha̱ṃ na pā̱ram ṚV. 10,29,5. su̱vṛ̱ktiṃ preràya śi̱vatàmāya pa̱śvaḥ ṚV. 8,85,10. ātmānamapi ca kruddhaḥ prerayedyamasādanam MBH. 3,1070. prerayāśvān ŚĀK. 7,20, v. l. lakṣmaṇaṃ prerayediha R. 3,50,23. kimuddiśya kāśyapena matsakāśamṛṣayaḥ preritāḥ syuḥ ŚĀK. 62,16. kurvantaṃ prerayati = kārayati P. 3,1,26, Sch. P. 1,4,52, Sch. yātrāyai prerayāmāsa (ST.: codayāmāsa) taṃ śakteḥ prathamaṃ śarat RAGH. (ed. Calc.) 4,24. MBH. 5,72. R. 3,8,16. preryamāṇaḥ sa tadguṇaiḥ KATHĀS. 10,212. prerito 'bhūtsvabandhubhiḥ . kaṭāhadvīpagamane guhaseno baṇijyayā KATHĀS. 13,74. KATHĀS. 13,76. VID. 150. preritāścandrapādaiḥ — candrakāntāḥ erregt MEGH. 71. — abhipra caus. pass. vorwärts getrieben werden SUŚR. 1,320,20. — saṃpra sich zusammen erheben: saṃ preràte̱ anu̱ vātàsya vi̱ṣṭhāḥ ṚV. 10,168,2. niśìtāyā̱ṃ hi rakṣā̀ṃsi pre̱ratè sa̱ṃprerṇā̀nye̱vainā̀ni hanti TS. 2,2,2,3. — caus. vorwärts drängen, stossen: kūpopakaṇṭhe viśrānto brāhmaṇastayā — saṃprerya kūpāntaḥ pātitaḥ PAÑCAT. 222,2. — prati caus. aufsetzen: śira̱ḥ pratyaìrayatam ṚV. 1,117,22. — vi caus. act. auseinandertreiben; eröffnen, zerbrechen; zertheilen: pu̱ra̱ṃda̱ro dāsī̀rairaya̱dvi (puraḥ) ṚV. 2,20,7. ṚV. 1,51,11. tre̱dhā sa̱hasra̱ṃ vi tadaìrayethām ṚV. 6,69,8. indro̱ vi vṛ̱tramaìrayat ṚV. 8,65,3. vi gobhi̱radrìmairayat ṚV. 1,7,3. aor.: a̱haṃ purò mandasā̱no vyaìram ṚV. 4,26,3. ṚV. 2,19,6. vi parvàtasya dṛṃhi̱tānyaìrat ṚV. 2,15,8. — sam partic. samīrṇa P. 7,1,102, Sch. (auf ṝ zurückgeführt). — caus. act. med. 1〉 in Bewegung setzen, aufjagen; hervorbringen (einen Laut u. s. w.): samīrayanbhuvanā mātariśvā TAITT. BR. 3,1,1,13. samīrayāṃ cakārātha rākṣasasya kapiḥ śilām BHAṬṬ. 14,111. tarugaṇānmārutena samīritān R. 5,16,45. MBH. 1,5882. tejaḥ samīritam SUŚR. 1,51,4. NIR. 4,13. NIR. 5,25. NIR. 6,15. tābhirābharaṇaiḥ śabdastrāsitābhiḥ samīritaḥ MBH. 3,12185. mayā ca yadidaṃ vākyam — samīritam R. 4,6,21. R. 4,61,28. R. 6,103,1. SĀV. 5,36. RAGH. 3,47. — 2〉 zusammenbringen, zu Stande bringen; inʼs Leben rufen, entstehen lassen: ma̱hī samaìracca̱mvā̀ samī̱cī ṚV. 3,55,20. samaìraya̱ṃ rodàsī dhā̱rayàṃ ca ṚV. 4,42,3. de̱vā garbha̱ṃ samaìrayan AV. 1,11,2. AV. 4,2,8. sūryàm AV. 3,31,7. ka̱śyapa̱stvāmàsṛjata ka̱śyapàstvā̱ samaìrayat AV. 8,5,14. AV. 8,2,5. AV. 15,1,1. AV. 19,54,1. SV. I, 5,2,3,2. Jmd mit Etwas ausstatten: prā̱ṇenā̀gne̱ cakṣùṣā̱ saṃ sṛ̀je̱maṃ samī̀raya ta̱nvā̱3̱̀ saṃ balèna AV. 5,30,14. ŚAT. BR. 3,5,1,31. ŚAT. BR. 3,8,2,6. ŚAT. BR. 14,1,3,31. wiederbeleben: yānevaiṣāṃ tasminsaṃgrāme 'ghnaṃstānpitṛyajñena samairayanta ŚAT. BR. 2,6,1,1. ŚAT. BR. 2,6,1,2. — 3〉 verleihen: samìndreraya̱ gāmàna̱ḍvāha̱ṃ ya āvàha̱danàḥ ṚV. 10,59,10. vā̱maṃ pi̱tṛbhyo̱ ya i̱daṃ sàmeri̱re (AV. ī̱ri̱re) maya̱ḥ patìbhyo̱ janàyaḥ pari̱ṣvajè ṚV. 10,40,10. āditsakhìbhyaśca̱ratha̱ṃ samaìrat ṚV. 3,31,15. — abhisam caus. in Bewegung setzen: kadalī vātenābhisamīritā MBH. 10,579.
Original text · German · Word type unspecified
īr Z. 1 streiche sg. und. — 3〉 Z. 2 lies gā̱tumairàt. — caus. 1〉 ertönen lassen: veṇum BHĀG. P. 10,35,2. dundubhayo devagaṇeritāḥ BHĀG. P. 77,37. īrayansumahāghoraśabdena pradiśo diśaḥ BHĀG. P. 7,21. pass. genannt werden BHĀG. P. 11,5,26. Sp. 847, Z. 8 lies pradoṣaḥ st. predāṣaḥ. — abhi caus. herbeischaffen: a̱bhi kāmàmī̱rayàn TBR. 2,5,4,5. — vyava caus. zertheilen: tada̱ntarìkṣa̱ṃ vyavaìryata TS. 7,1,5,4. — ā 1〉 Z. 5 lies 3,60,3 st. 3,6,3. — ud 3〉 udīrṇa = udāra HALĀY. 2,201. — caus. ertönen lassen: veṇum BHĀG. P. 10,15,2. — abhyud, iti dhanavatyābhyudīrite nachdem sie so geredet hatte KATHĀS. 107,114. — pratyud dagegen ertönen lassen, erwiedern: etāvadanuvādaparibhāṣayā pratyudīrya BHĀG. P. 5,10,15. — samud caus.: vāyunā samudīritāḥ (śarāḥ) MBH. 5,7152. — Vgl. samudīraṇa, samudīrṇa. — pra caus.: preritahayaḥ (so ist mit der ed. Calc. zu lesen) angetrieben RĀJA-TAR. 5,329. pavanāghātapreritā naurivārṇave getrieben RĀJA-TAR. 330. preritā angetrieben, aufgefordert zu sprechen DAŚAK._in_BENF. Chr. 182,1. — Vgl. preraka fgg. — abhipra vgl. abhipreraṇa.
Original text · German · Word type unspecified
īr mit pra caus.: kālaḥ preritaḥ verbracht, verlebt Spr. (II) 6088. — sam caus. 1〉 asamīrita nicht erregt: Wind Spr. (II) 3179.
Böhtlingk 1879 verbal root
Original text · German · verbal root
√īr ī́rte (hier und da auch Act.) — 1〉 in Bewegung setzen, fördern. — 2〉 sich in Bewegung setzen, sich erheben, hervorgehen, erstehen, erschallen. — 3〉 sich auf und davon machen. — Caus. īráyati, ˚te — 1〉 in Bewegung setzen, schleudern, anregen, hervorgehen —, erstehen lassen, inʼs Leben rufen. — 2〉 erschallen lassen, ohne Object ausrufen, verkünden Chr. 105,6. Pass. genannt werden. — 3〉 erheben, in die Höhe heben. — 4〉 sich erheben. — Mit abhi Caus. herbeischaffen. — Mit vyava Caus. zertheilen. — Mit ā Simpl. und Caus. Act. Med. — 1〉 herbeischaffen, verschaffen, hinschaffen. — 2〉 sich verschaffen, theilhaftig werden ṚV. 1,6,4. — 3〉 erheben (einen Gesang u. s. w.). — Mit nyā — 1〉 Jmd (Acc.) einsetzen als (Acc.). — 2〉 richten (das Verlangen) [Page1-212-c] auf (Loc.). — Mit samā zusammenfügen, schaffen ṚV. 10,40,10. — Mit ud — 1〉 herausholen ṚV. 1,118,6. — 2〉 Jmd ehren ṚV. 4,2,7. — 3〉 sich erheben, aufstehen, aufbrechen. — 4〉 in Bewegung kommen, aufsteigen, erstehen. — Partic. udīrṇa erregt, zum Ausbruch gekommen, gesteigert, gehoben (in übertr. Bed.), von Selbstgefühl erfüllt. — Caus. — 1〉 herausholen ṚV. 1,112,5. 118,6. 10,39,9. — 2〉 erheben, emporrichten; aufwirbeln (Staub). — 3〉 schleudern, werfen (Geschosse, Würfel). — 4〉 emportreiben, ansetzen (Blüthe). — 5〉 aus sich hervortreten lassen, an den Tag legen KUMĀRAS. 2,6. — 6〉 anstimmen, ertönen lassen ṚV. 1,168,8. 8,90,16. 9,72,1. aussprechen, enunciare. Ohne Object sprechen LA. 28,1. Pass. angegeben —, genannt werden Chr. 274,10. gelten für (Nom.) Chr. 104,4. — 7〉 verschaffen, bewirken, hervorbringen ṚV. 1,48,9. 10,39,2. TS. 2,4,10,2. SUŚR. 1,128,1. — 8〉 erregen, steigern, verstärken, vermehren SUŚR. 1,152,15. 2,312,17. KUMĀRAS. 4,41. udīritadhī Adj. von aufgewecktem Verstande. — 9〉 Jmd erheben, verherrlichen ṚV. 5,42,3. MBH. 3,134,21. — 10〉 Jmd beleben, aufregen, höher stimmen ṚV. 1,113,8. 117,24. 8,68,6. R. 2,7,9. — 11〉 Jmd drängen, anstacheln R. 5,49,19. — 12〉 sich erheben aus (Abl.) ṚV. 5,55,5. aufbrechen ṚV. 8,7,3. — Mit abhyud Caus. — 1〉 ertönen lassen iti tayābhyudīrite nachdem sie so geredet hatte. — 2〉 erregen, steigern, verstärken. — Mit pratyud Caus. dagegen ertönen lassen, erwiedern. — Mit samud Partic. samudīrṇa erregt, in Aufregung gerathen. — Caus. — 1〉 hinausdrängen MBH. 5,179,29. — 2〉 aufwirbeln (Staub). — 3〉 schleudern, werfen. — 4〉 aussprechen, enunciare Chr. 69,16. Chr. 144,11. — samudīryati ŚAT. BR. wohl fehlerhaft für samúddīpayati. — Mit ni Caus. herabschleudern auf (Loc.) — Mit pra sich in Bewegung setzen, hervorkommen, zum Vorschein kommen, erstehen, erschallen. — Caus. — 1〉 vorwärts treiben, — drängen, Jmd treiben, drängen Chr. 122,23. Chr. 148,7. Chr. 212,30. — 2〉 entsenden, richten (die Augen). — 3〉 anstimmen, ertönen lassen, aussprechen Chr. 181,5. — 4〉 erregen, in Aufregung versetzen MEGH. 69 v. l. — 5〉 vertreiben, verbringen (die Zeit). — Mit abhipra Caus. vorwärts treiben. — Mit saṃpra sich zusammen erheben. — Caus. vorwärts drängen, stossen. — Mit prati Caus. aufhetzen. — Mit vi zerspalten. — Caus. zerspalten, zertheilen, theilen ŚAT. BR. 3,3,1,13. — Mit sam — 1〉 zusammenfügen, schaffen ṚV. 3,55,20. 4,56,3 — 2〉 bewirken, befördern ṚV. 3,31,15. — Caus. — 1〉 zusammenfügen, schaffen, entstehen lassen. — 2〉 antreiben ṚV. 10. [Page1-213-a] Chr. 59,10. — 3〉 wiederbeleben. — 4〉 ausstatten mit (Instr.). — Mit abhisam Caus. in Bewegung versetzen.
Original text · German · verbal root
√īr mit vi. yádi — vī́ryeta wenn zerfallen sollte MAITR. S. 2,1,8 (9,13. 14). Richtig wohl śī́ryeta. [Nachtrag, Band 4]
Original text · German · verbal root
√īr mit sam Caus. 5〉 ertönen lassen, sprechen. samīritaṃ vacaḥ 〔98,19〕. [Nachtrag, Band 6]
Original text · German · verbal root
√īr mit abhyud Caus. 3〉 entgegen sprengen ŚIŚ. 1,18. — Mit vi I. 4. — Mit sam Caus. I. 6. [Nachtrag, Band 7]
Whitney Roots 1885 verbal root
Original text · English · verbal root
īr — set in motion
Apte 1890 verbal root
Original text · English · verbal root
īr 2 A. (irte, īrāṃcakre, airiṣṭa, īrituṃ, īrṇa); also 1 P. (p. p. īrita) 1 To go, move, shake (trans. also). 2 To rise, arise or spring from. 3 To go away, retire. 4 To agitate, elevate; raise one's voice. -10 U. or Caus. (īrayati, īrita) 1 To agitate, throw, cast; Śi. 8. 39; discharge, dart, hurl; airiracca mahādrumaṃ Bk. 15. 52; R. 15. 20. 2 To excite, prompt, urge; Bk. 12. 6. 3 To cause to rise, produce. 4 To utter, pronounce, proclaim, say, repeat; Māl. 1. 25; itīrayaṃtīva tayā niraikṣi N. 14. 21; Śi. 9. 69; Ki. 1. 26; R. 9. 8; nibodha cemāṃ giramīritāṃ mayā Sāv. 5. 23. 5 To cause to go, set in motion, move, shake; vāteritapallavāṃgulibhiḥ Ś. 1; aparāgasamīraṇeritaḥ Ki. 2. 50; Śi. 8. 20. 6 To draw towards, attract; Śi. 10. 32. 7 ([Page 0283-b]) To employ, use. 8 To bring to life, revive. 9 To elevate. 10 To raise oneself (A.).
Cappeller 1887 verb
Original text · German · verb
1. īr ī́rte (selten Act.) anregen, bewegen, treiben; sich bewegen, sich erheben, hervorkommen, ertonen. Caus. īráyatati, ˚te erregen, treiben; verkünden, sagen, nennen (bes. Pass. genannt werden); (sich) erheben. ā (auch Caus.) herbeischaffen, hinstellen. nyā, jemand (Acc.) als (Acc.) einsetzen. ud sich erheben, außtehen, erstehen, p. p. udīrṇa erregt, gesteigert, gehoben (übertr.) Caus. erheben, erregen, steigern, herausbringen, offenbaren, anstimmen, verkünden, [Page052-2] verraten, sprechen; Pass. genannt werden, für — gelten,— heißen (Nom.). Caus. aussprechen, äußern; Pass. -ud P s. pra sich regen, hervorkommen, vorwärts bringen. Caus. treiben, drängen, erregen, anstiften, schicken, richten; anstimmen, aussprechen. sam zusammenfügen. Caus. dass.; hervorbringen, äußern.
Burnouf 1866 verbal root
Original text · French · verbal root
*īr īr. īre 2; 3p. īrte; p. īrāṃcakre; f2. īriṣyāmi; a1. eriṣi. Aller, s'avancer. Vd. Trembler, vaciller. Cf. ṛ. Lat. ira. īrayāmi c. faire aller, pousser; lancer. Emettre: śabdam un son; prononcer: vākyam un discours. Exciter, exhorter. Pp. īrita. īririṣāmi dés. désirer aller, etc.
Occurrences in source texts (10)
GoS 1 occurrence
HP 3 occurrences
SiSa 5 occurrences
SiSa 3.1-3.10: Herzlotus und Prāṇa 2 occurrences
Direct occurrences
VBT 1 occurrence
Continue with AYI Free
Image source: AYI archive.