Sanskrit manuscript in Devanāgarī

kṣi क्षि – diminish; decay; destroy

verbal root · substantive feminine · Word type unspecified · verb

Dictionary sources

AYI dictionary verbal root

diminish; decay; destroy

Cappeller 1891 verb

Original text · English · verb

kṣi kṣéti kṣiyáti kṣáyati1 ·v abide, dwell, inhabit; rule, be master of (gen.). C. kṣayáyati & kṣepayati pacify. -- adhi dwell in, rest on, spread over (acc. or loc.). ā dwell in, inhabit, be or become possessed of (acc.), exist. upa dwell in or near, remain with, rest or depend on (acc.), pari dwell about (acc.). prati settle at (acc). sam dwell together with (instr.).

Original text · English · verb

kṣi kṣiṇāti kṣiṇóti2 ·v (kṣayati), pp. kṣitá & kṣīṇá (q.v.) destroy, injure, exhaust; P. kṣīyáte (kṣī́yate) be exhausted, perish, cease, wane (moon). C. kṣayayati & kṣapayati, °te = S. tr.; w. kālam etc. pass, spend. -- apa & upa P. = S. P. pari destroy; P. suffer loss, become poor. --pra, sam A. & P. = S. -- Cf. parikṣīṇa, prákṣīṇa.

Monier-Williams 1872 substantive feminine · verb

Original text · English · substantive feminine

3. kṣi, is, f. abode, residence; going, moving.

Original text · English · substantive feminine

5. kṣi, is, f. destruction; waste, loss.

Original text · English · verb

kṣi 1 . kṣi, cl. 1. P., Ved. kṣayati (only the pres. seems to occur), to possess, have power over, rule, govern, be master of (with gen.).

Original text · English · verb

kṣi 2 . kṣi, cl. 2. 6. P., Ved. kṣeti, kṣiyati, cikṣāya, kṣeṣyati, kṣetum, to abide, stay, dwell, reside (used especially of an undisturbed or secret residence); to inhabit; to re- main; to be quiet; to go, move, approach: Caus. kṣayayati or kṣepayati, -yitum, to make a person live quietly; to pacify.

Original text · English · verb

kṣi 4 . kṣi, cl. 1. 5. 9. P. kṣayati, kṣi- ṇoti, kṣiṇāti, cikṣāya, kṣeṣyati, akṣai- ṣīt, kṣetum, to destroy, corrupt, ruin, to make an end of; to kill, injure: Pass. kṣīyate, to wane; to decrease; to be diminished, waste away, perish: Caus. kṣayayati or kṣapayati or Ved. kṣāpayati, yitum, to destroy, ruin, make an end of, finish; to weaken: Desid. cikṣīṣati: Intens. cekṣīyate, cekṣayīti, cekṣeti; [cf. Gr. κτίννυμι?].

Petersburger 1855 substantive feminine · Word type unspecified

Original text · German · substantive feminine

4. kṣi f. 1〉 Wohnung. — 2〉 Gang. — 3〉 Vernichtung. — Vgl. 1. und 3. kṣi.

Original text · German · Word type unspecified

1. kṣi , kṣéti (pl. kṣiyánti) und kṣiyáti (erst AV. DHĀTUP. 28,114); conj. kṣáyat, kṣáyas, kṣáyāma; kṣepat; partic. praes. zuweilen im ṚV. kṣáyant statt des regelmässigen kṣiyánt, z. B. kṣayàntama̱sya rajàsaḥ parā̱ke ṚV. 7,100,15., wofern nicht hier eine Verwechselung anzunehmen ist. med. s. u. adhi. weilen, sich aufhalten; wohnen, besonders mit dem Nebenbegriff des ruhigen und ungestörten oder des verborgenen Verweilens: sa itkṣèti̱ sudhìta̱ okàsi̱ sve ṚV. 4,50,8. jayàti̱ kṣeti̱ puṣyati ṚV. 7,32,9. ṚV. 1,83,3. u̱ta kṣìyanti sukṣi̱tim ṚV. 7,74,6. kṣi̱tiṣù ṚV. 7,88,7. kṣeti̱ kṣemèbhiḥ sā̱dhubhìḥ ṚV. 8,73,9. yuvā̀ ha̱ yadyùva̱tyāḥ kṣeti̱ yonìṣu ṚV. 10,40,11. yathā̱ kṣayā̀ma̱ sarvàvīrayā vi̱śā ṚV. 1,111,2. varùṇa̱ idi̱ha kṣàyat ṚV. 8,58,11. yadvā̱ kṣayò mā̱tura̱syā u̱pasthè ṚV. 3,8,1. ehi̱ prehi̱ -kṣayò di̱vi ṚV. 8,53,1. tamàsi kṣeṣyagne ṚV. 10,51,5. ṚV. 10,51,2. matsya̱ṃ na dī̱na u̱danì kṣi̱yantàm ṚV. 10,68,8. kṣi̱yanto̱ yānto̱ adhva̱nnā am Orte bleibend oder wandernd ṚV. 8,72,6. kṣi̱yantà u̱ta yudhyàmānāḥ ruhig wohnend oder kämpfend ṚV. 4,25,8. ṚV. 2,11,5. ṚV. 2,12,11. ṚV. 3,39,5. yasmìnkṣa̱yantì pra̱diśa̱ḥ ṣaḍu̱rvīḥ ruhen AV. 13,3,1. AV. 13,2,43. ŚAT. BR. 6,3,3,19. ŚAT. BR. 7,5,2,54. ŚAT. BR. 14,1,2,24. bewohnen: ye antarikṣaṃ pṛthivīṃ kṣiyanti TBR. 3,1,1,7. TBR. 3,1,1,8. kṣíyati = gatikarman NAIGH. 2,13. kṣiyáti dass. DHĀTUP. — caus. ruhig wohnen machen, pacare: sa yo̱dhayà ca kṣa̱yayā̀ ca janā̀n rege zum Kampf auf und befriede die Menschen ṚV. 3,46,2. Ein anderes caus. ist kṣepayāmiḥ sa kṣèpaya̱tsa pòṣaya̱dbhuva̱dvājàsya sā̱tayè ṚV. 5,9,7. — Vgl. akṣiyant. — adhi verweilen —, wohnen bei oder in, sich ausbreiten über; mit dem acc. oder loc. des Ortes: tā hi ma̱dhyaṃ bharā̀ṇāmindrā̱gnī àdhikṣi̱taḥ ṚV. 8,40,3. yasyà śve̱tā vìcakṣa̱ṇā ti̱sro bhūmī̀radhikṣi̱taḥ ṚV. 8,41,9. sṛ̱pradā̀nū i̱ṣo vāstvadhì kṣitaḥ ṚV. 8,25,5. andhàsī adhikṣi̱yantì pū̱ravàḥ ṚV. 8,25,7. ṚV. 8,69,2. yasyà vi̱kramàṇeṣvadhikṣi̱yanti̱ bhuvànāni ṚV. 1,154,2. adhikṣipantau (sic) bhuvanāni viśvā MBH. 1,722. te 'dhikṣipante (sic) bhuvanāni viśvā MBH. 1,730. ruhen auf ŚAT. BR. 3,5,3,23. — anu sich ausbreiten in, reichen zu: pa̱thaḥ sarvā̱m̐ anù kṣiya AV. 6,121,4. (puruṣaḥ) kenà de̱vām̐ anù kṣiyati̱ kena̱ daivàgaṇī̱rviśàḥ AV. 10,2,22. Nicht unmittelbar zum verbum gehört die praep. ṚV. 5,61,19. — ā 1〉 weilen, sich aufhalten bei oder in (acc.), bewohnen; vorhanden sein: viśa̱ ā kṣèti vi̱śyo̱3̱̀ viśàm ṚV. 10,91,2. u̱bhau sàmu̱drāvā kṣèti ṚV. 136,5. ṚV. 124,8. ya ā̀kṣi̱yantì pṛthi̱vīmu̱ta dyām AV. 18,2,49. AV. 12,1,57. sarvā̀npa̱tho ànṛ̱ṇā ā kṣìyema AV. 6,117,3 (vgl. unter — anu). yatte̱ annàṃ bhuvaspata ākṣi̱yatì pṛthi̱vīmanù AV. 10,5,45. — 2〉 in Besitz kommen oder sein, mit dem acc. der Sache: ā̱pṛcchya̱ṃ kratu̱mā kṣèti̱ puṣyàti ṚV. 1,64,13. ā kṣèti vi̱dathā̀ ka̱viḥ ṚV. 8,39,9. — Vgl. ākṣit, anākṣit. — upa sich aufhalten —, wohnen an oder bei (acc.): śucìra̱paḥ sū̱yavàsā̱ adàbdha̱ upà kṣeti ṚV. 2,27,13. i̱māṃ cà naḥ pṛthi̱vīmupà kṣeti hi̱tamìtro̱ na rājā̀ ṚV. 3,55,21. ṚV. 1,73,3. ā̱di̱tyasyà vra̱tamùpakṣi̱yantàḥ ṚV. 3,59,3. upà kṣayema (viell. kṣiyema zu lesen) śara̱ṇā vṛ̱hantā̀ AV. 19,15,4. a̱ma̱ntavo̱ māṃ ta upà kṣiyanti ṚV. 10,125,4. — Vgl. upakṣit, upakṣetar. — pari, s. parikṣit. — prati sich niederlassen bei: pra̱ti̱kṣi̱yanta̱ṃ bhuvànāni̱ viśvā̀ ṚV. 2,10,4.

Original text · German · Word type unspecified

2. kṣi , kṣáyati besitzen, verfügen über; beherrschen (mit dem gen.) NAIGH. 2,21. DHĀTUP. 7,62. Nur im praes. zu belegen: tvama̱sya kṣayàsi̱ yaddha̱ viśvàm ṚV. 4,5,11. yo viśvàsya̱ kṣayàti bheṣa̱jasyà ṚV. 5,42,11. vasvàḥ ṚV. 10,30,12. kṣaya̱tsa rā̱yaḥ ṚV. 7,20,6. ṚV. 7,93,2. rādhàsaḥ ṚV. 10,140,5. ṚV. 6,13,2. ṚV. 6,51,4. ṚV. 3,25,3. ṚV. 1,112,3. kṣayànna̱smabhya̱ṃ rājanne̱nāṃsì śiśrathaḥ als einer der Gewalt darüber hat ṚV. 1,24,14. — Vgl. kṣatra, kṣayadvīra, 2. kṣā. Ist wohl urspr. identisch mit 1. kṣi. — adhi s. adhikṣit.

Original text · German · Word type unspecified

2. kṣi , kṣiṇā́ti (in den älteren Schriften), kṣiṇoti und kṣáyati DHĀTUP. 31,35. DHĀTUP. 27,29. DHĀTUP. 7,62; kṣīyāt VOP. 8,63; ˚kṣīya P. 6,4,59. vernichten, zerstören, verderben, ein Ende machen, übel mitnehmen; mit dem acc.: kṣi̱ṇanti̱ śatrū̀n ṚV. 6,75,7. ṚV. 10,27,13. kṣi̱ṇāmi̱ (kṣiṇomi VS.) brahmàṇā̱mitrā̀n AV. 3,19,3. paśūn AV. 3,28,1. sapatnānkṣiṇuyāt ŚAT. BR. 1,3,1,6. siṃhī hainaṃ bhūtvā kṣiṇoti ŚAT. BR. 3,5,1,25. āyuḥ ŚAT. BR. 10,4,3,1. BHĀG. P. 3,5,14. sukṛtam ŚAT. BR. 2,3,3,11. yaśaḥ RAGH. 2,40. dhanuḥ RAGH. ed. Calc. 11,71 (ST.: akṣaṇoḥ st. akṣiṇoḥ). mā titikṣūnkṣiṇu tvam MBH. 2,2127. RAGH. 13,29. MEGH. 104. kṣiṇvaṃstān M. 9,315. akṣiṇvannyāsadhāriṇam M. 8,196. akṣiṇvanyogatastanum M. 2,100. gudam SUŚR. 1,266,15. SUŚR. 1,68,4. ŚIŚ. 9,63. DAŚAK._in_BENF. Chr. 188,18. yanmāṃ tudanvākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi MBH. 3,1355. kimasmānsaṃyutadoṣākṣareṇa kṣiṇutha ŚĀK. 69,16. tejaśca śokaḥ kṣayati R. 4,6,14. cikṣiyatuḥ Sch. zu P. 6,4,77. P. 7,4,10. — pass. kṣīyate, kṣāyi, kṣeṣṭa, kṣeṣṭhās, akṣeṣyata (condit. ŚAT. BR. 8,3,3,7); abnehmen, ein Ende nehmen, aufhören, sich erschöpfen, zu Grunde gehen, umkommen: u̱bhayàṃ na te kṣīyate vasa̱vyàm ṚV. 2,9,5. ṚV. 1,62,12. nāsyà kṣīyanta ū̱tayàḥ ṚV. 6,45,3. sa me̱ mā kṣèṣṭa AV. 4,34,8. ŚĀṄKH. ŚR. 4,9,4. ŚĀṄKH. ŚR. 4,11,3. dadàto me̱ mā kṣā̀yi TBR. 1,6,3,3. annam TBR. 1,3,5. AV. 12,5,45. ayaṃ raso 'dyamāno na kṣīyate ŚAT. BR. 3,8,3,30. ŚAT. BR. 3,9,3,27. ŚAT. BR. 10,5,4,17. ŚAT. BR. 2,4,2,7 (vom Monde) (puṇyaṃ karma) antataḥ kṣīyata eva ŚAT. BR. 14,4,2,28. YOGAS. 2,52. nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyante CHĀND. UP. 4,11,2. pūryamāṇābhiśca kalābhiḥ — kṣīyamāṇābhiśca kalābhiḥ BHĀG. P. 5,22,9. śarīrakarṣaṇātprāṇāḥ kṣīyante prāṇināṃ yathā M. 7,112. kṣatrasya balam MBH. 3,978. pratikṣaṇamayaṃ kāyaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate HIT. IV, 63. PAÑCAT. I, 181. PAÑCAT. I,183,21. pratyāsannavipattimūḍhamanasāṃ prāyo matiḥ kṣīyate PAÑCAT. II, 4. kṣīyante 'khilabhūṣaṇāni BHARTṚ. 2,16. pathikastathāpi kimapi dhyāyanmuhuḥ kṣīyate AMAR. 93. VET. 35,16. — partic. praet. pass. kṣita und kṣīṇa P. 6,4,60. P. 6,4,61. P. 8,2,46. VOP. 26,87. VOP. 26,88. VOP. 26,128. 1〉 kṣitá erschöpft, ausgebeutet: yathā̀ pu̱traḥ pi̱taràṃ kṣi̱ta ùpa̱dhāvàti TS. 6,5,10,2. geschwächt, heruntergekommen: kṣito 'yaṃ tapasvī P. 6,4,61, Sch. Vgl. akṣita fgg. und kṣitāyus. — 2〉 kṣīṇá vermindert, erschöpft, hingeschwunden, zu Ende gegangen; vom abnehmenden Monde ŚAT. BR. 2,4,2,7 (ebend. akṣīṇa). BHARTṚ. 2,84. PAÑCAT. V, 90. kṣīṇe prāṇe ŚVETĀŚV. UP. 2,9. kṣīṇaiḥ kleśaiḥ ŚVETĀŚV. UP. 1,11. kṣīṇalokāḥ MUṆḌ. UP. 1,2,9. śukra M. 3,49. SUŚR. 1,260,2. SUŚR. 1,313,17. SUŚR. 1,260,20. vṛkṣaṃ kṣīṇaphalaṃ tyajanti vihagāḥ PAÑCAT. II, 102. kṣīṇasnehasya dīpasya DAŚ. 2,68. jarākṣīṇendriya HIT. I, 103. agnau suvarṇamakṣīṇam verliert nicht an Gewicht YĀJÑ. 2,178. kṣīṇāyus MBH. 13,6666. ˚jīvita R. 3,7,11. R. 5,41,28. ˚vṛtti M. 8,341. kṣīṇārtha MṚCCH. 7,24. kṣīṇeṣu vitteṣu HIT. I, 66. ˚bala PAÑCAT. I, 244. SUŚR. 1,33,11. doṣāḥ kṣīṇā vṛṃhayitavyāḥ SUŚR. 2,184,11. SUŚR. 1,9,21. SUŚR. 1,117,3. SUŚR. 1,118,12. SUŚR. 1,9,14. ˚śoṇitamāṃsa SUŚR. 121,2. ˚śāpa KATHĀS. 5,128. mayi kṣīṇopāye AMAR. 21. ṚT. 1,22. RĀJA-TAR. 5,60. RĀJA-TAR. 5,165. RĀJA-TAR. 5,287. AK. 1,2,1,3. AK. 3,4,15,90. geschwächt, heruntergekommen: kṣatakṣīṇa SUŚR. 1,34,20. SUŚR. 1,155,11. SUŚR. 1,167,19. saṃtatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ SUŚR. 120,21. kṣīṇakṣayaviṣārta SUŚR. 76,20. yoṣitprasaṅgātkṣīṇānām SUŚR. 2,153,14. kṣīṇasya caiva kramaśo daivātpūrvakṛtena vā M. 7,166. yaḥ kṣīṇaṃ kṣīṇaṃ punarnavam . anudvignaḥ karotyeva sūryaścandramasaṃ yathā PAÑCAT. III, 68. ādhi˚ DAŚAK._in_BENF. Chr. 184,7. kṣīṇo 'yaṃ tapasvī P. 6,4,61, Sch. P. 8,2,46, Sch. mager, dünn, schmächtig H. 449. tejoguṇādātmanaḥ saṃskārollikhito mahāmaṇiriva kṣīṇo 'pi nālakṣyate ŚĀK. 133. madhyaḥ kṣīṇataraḥ ŚĀK. 58, v. l. umgekommen MBH. 2,972. — caus. vernichten, zu Grunde richten, ein Ende machen, aus dem Wege räumen, wegschaffen, übel mitnehmen; 1〉 kṣayayati, partic. kṣayita (nur dieses zu belegen): duryodhanena pṛthivī kṣayitā MBH. 14,56. vanaikadeśaḥ kṣayitaḥ R. 5,50,3. MEGH. 54. kṣayitā anayānye 'pi nṛpāste te mṛgā iva (anayā d. i. mṛgayayā) KATHĀS. 21,28. yajñakṣayitakalmaṣāḥ (v. l. kṣapita) BHAG. 4,30. candreṇa kṣayitatamasā ad ŚĀK. 78. bhūbhāraḥ kṣayito yena BHĀG. P. 1,15,35. BHĀG. P. 3,3,14. — 2〉 kṣapayatiḥ kṣapayiṣyanti te ripūn MBH. 3,15163. MBH. 1,4128. KATHĀS. 19,108. saṃtatocchvāsitaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ SUŚR. 1,120,21. SUŚR. 1,120,11. vaidehī vata me prāṇān śocantī kṣapayiṣyati R. 2,12,69. ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha . āyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśavaḥ .. R. 2,105,18. (aśaninā) kṣapitā latā RAGH. 8,46. yaḥ — idam — asṛjadbibharti bhūyaḥ kṣapayati BHĀG. P. 4,24,61. BHĀG. P. 8,7,32. pṛthivyāḥ sa vai gurubharaṃ kṣapayan BHĀG. P. 9,24,66. yadādiṣṭaṃ bhagavatā — tadgṛheṣu prasaktānāṃ prāyaśaḥ kṣapitam BHĀG. P. 4,31,6. WIND. Sancara 123. mamāpi ca kṣapayatu nīlalohitaḥ punarbhavam ŚĀK. 194. PAÑCAT. 56,2. enaḥ kṣapayati Sch. zu KĀTY. ŚR. 1,2,18. BHAG. 4,30, v. l. (śāpam) tatra kṣapayiṣyasi MBH. 3,1874. sa tathaiva kṣudhāviṣṭaḥ — kṣapayāmāsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇaḥ brachte zu Ende MBH. 14,2720. kāmaṃ tu kṣapayeddehaṃ puṣpa -mūlaphalaiḥ herunterbringen, schwächen M. 5,157. MBH. 1,1658. KUMĀRAS. 5,29. med. MBH. 1,1838. DAŚAK. 165, ult. — 3〉 kṣāpáya AV. 12,5,51. — anu, pass. nach und nach schwinden: anukṣīyamāṇavijñāna BHĀG. P. 5,14,21. — apa aufreiben, zu Ende bringen: evaṃvidhairahorātraiḥ kālagatyopalakṣitaiḥ . apakṣitamivāsyāpi paramāyurvayaḥśatam .. BHĀG. P. 3,11,32. apakṣitya, apakṣīya VOP. 26,216, v. l. — pass. abnehmen (vom Monde): a̱mumàpa̱kṣīyàmāṇa̱manvapàkṣīyate TS. 3,5,1,3. ŚAT. BR. 1,6,3,24. ŚAT. BR. 1,7,2,22. ŚAT. BR. 8,4,1,10. ŚAT. BR. 14,4,3,22. apakṣīyasva, apakṣīyamāṇapakṣa ŚAT. BR. 14,9,1,19. ŚĀṄKH. ŚR. 13,29,13. — api, caus. kṣāpayati vernichten, wegschaffen: vi̱vā̱hāṃ jñā̱tīntsarvā̱napì kṣāpayati AV. 12,5,44. AV. 12,5,51. — ava wegschaffen, entfernen: tāṃ tena vāvakṣiṇuyāt LĀṬY. 4,3,16. KAUŚ. 61. — upa, upakṣīya P. 6,4,59, Sch. — pass. abnehmen, aufgezehrt werden: tāsā̱manna̱mupā̀kṣīyata TBR. 1,1,3,5. upakṣita s. anupa˚; upakṣīṇa P. 6,4,60, Sch. erschöpft: sāvitrapātnīvatahāriyojanopakṣīṇāgrāyaṇāt KĀTY. ŚR. 9,5,21. verschwunden SĀH. D. 17,2. — pari vernichten, ein Ende machen: parikṣiṇotyāyuḥ BHĀG. P. 3,8,20. — pass. sich erschöpfen, herunterkommen, arm werden: parikṣīyata evāsau dhanī HIT. II, 91, v. l. parikṣīṇa geschwunden, erschöpft, heruntergekommen, zu Grunde gegangen: kṛṣṇapakṣaparikṣīṇe gate 'staṃ rajanīpatau KATHĀS. 25,140. parikṣīṇāmivāpagām R. 5,21,12. ˚dhana SĀH. D. 45,20. yadā tu syātparikṣīṇo vāhanena balena vā M. 7,172. anādeyaṃ nādadīta parikṣīṇo 'pi pārthivaḥ M. 8,170. YĀJÑ. 2,43. parikṣīṇeṣu kuruṣu MBH. 1,1946. BHĀG. P. 9,22,33. — R. 5,21,11. R. 5,21,21 BHARTṚ. 2,37. PAÑCAT. II, 73. PAÑCAT. II,IV, 24. HIT. 121,18. — pra verderben, vernichten, erschöpfen: pra taṃ kṣìṇā̱ṃ parvàte pāda̱gṛhyà ṚV. 10,27,4. (sapatnān) pra kṣìṇīhi AV. 10,3,15. dvi̱bhā̱ga̱dha̱namā̱dāya̱ pra kṣìṇā̱tyavàrtyā AV. 12,2,35. AV. 13,3,1. yajño yajamānaṃ prakṣiṇīyāt ŚAT. BR. 1,9,2,32. kumbhaṃ prakṣīya ŚAT. BR. 13,8,3,4. — pass. zu Grunde gehen, umkommen: prakṣīyamāṇeṣu teṣu MBH. 2,1468. partic. prakṣita s. aprakṣita; prákṣīṇa zerstört, vernichtet, verschwunden; von niedergeworfenen Bäumen AV. 10,3,15. maghavandviṣataḥ paśya prakṣīṇān BHĀG. P. 6,7,23. prakṣīṇapāpa HIT. 101,5. ˚kāmakarman WIND. Sancara 124. VEDĀNTAS._in_BENF. Chr. 203,21. RĀJA-TAR. 5,137. erschöpft, vermindert: bala SUŚR. 1,52,10. ˚balamāṃsa SUŚR. 117,2. prakṣīṇamidaṃ devadattasya dies ist der Ort, wo Dev. umgekommen ist P. 6,4,60, Sch. — vi versehren, mindern; des. — wollen: ete vai taṃ vikṣiṇanti yaṃ vicikṣīṣanti ŚAT. BR. 9,1,1,23. vikṣita heruntergekommen, elend R. 3,79,46. ávikṣīṇa unversehrt ŚAT. BR. 1,6,4,14. ŚAT. BR. 1,6,4,16. — Vgl. avikṣita. — sam verderben, versehren: pa̱śūntsaṃ kṣìṇāti AV. 3,28,2. — pass. sich erschöpfen, zu Ende gehen, aufgerieben werden: ojaḥ saṃkṣīyate SUŚR. 1,51,3. aharahaḥ saṃkṣīyate jīvanam BHARTṚ. 3,44. evaṃ saṃkṣīyamāṇāśca mānavāḥ MBH. 3,8749. DEV. 3,20. — caus. schwinden —, zusammenfallen machen: mahārṇavaḥ kṣayitodakaḥ R. 2,48,29. saṃkṣapayati śūnam SUŚR. 2,134,3. — Vgl. saṃkṣaya.

Original text · German · Word type unspecified

1. kṣi , partic. fut. kṣe̱ṣyantàḥ ṚV. 2,4,3. — caus. Z. 1 lies yo̱dhayā̀. — prati, TS. hat an dieser Stelle zwei Mal pra̱ti̱kṣyantàm.

Original text · German · Word type unspecified

3. kṣi (so ist Sp. 544, Z. 27 st. 2. kṣi zu lesen). pass.: kṣīyate sasyam die Feldfrüchte gehen zu Grunde VARĀH. BṚH. S. 24,23. tāvaccākṣīyata kṣapā ging zu Ende KATHĀS. 123,190. KATHĀS. 109,93. Spr. 1307. — partic. 2〉 kṣīṇa heruntergekommen, in Noth gerathen: kṣīṇā narā niṣkaruṇā bhavanti Spr. 1984. schwach: kṣīṇe (v. l. für kṛśe) kasyāsti sauhṛdam Spr. 2716. mager, schmächtig HALĀY. 4,32. GĪT. 4,21. madhya ĀNANDAL. 80. kṣīṇendu der abnehmende Mond VARĀH. BṚH. 4,8. VARĀH. BṚH. 25,5. — caus. 1〉 kṣayayiṣyati (kṣapa˚ ed. Bomb.) naḥ (te ed. Calc.) MBH. 5,2134. viveka eva vyasanaṃ puṃsāṃ kṣayayituṃ kṣamaḥ Spr. 2844. BHĀG. P. 1,15,35 und BHĀG. P. 3,3,14 liest die ed. Bomb. kṣapita. — 2〉 zu Grunde richten, vernichten, wegschaffen: evaṃ bahu kṣapayati svalpasyārthe dhanāndhadhīḥ KATHĀS. 61,277. kṣapitasvadhana KATHĀS. 307. aghasaṃcayam KATHĀS. 87,25. kṣapayati — kāmināṃ pravāsarucim Spr. 2956. mṛgakopaṃ tasyopari kṣapayitvā so v. a. den Zorn gegen die Thiere des Waldes über ihn vergessend PAÑCAT. 56,2. Jmd übel mitnehmen Spr. 814. Spr. 2388. R. 7,20,11 (med.). tīrthānyeva bhramandehaṃ kṣapayiṣyāmyaham KATHĀS. 123,250. kṣapām, kālam verbringen Spr. 2092. Spr. 2521. Spr. 3199. — 3〉 zu streichen, da kṣāpaya zu 1. kṣā gehört. — api zu streichen; vgl. oben u. 1. kṣā. — ava, absol. avakṣāyam Schol. zu KĀTY. ŚR. 666,6. — upa, ˚kṣīṇa erschöpft durch so v. a. ganz in Etwas (instr.) aufgehend, nur damit zu thun habend: sarvā hīyamupaniṣadvidyāvidyāvidyāvibhāgadarśanenaivopakṣīṇā ŚAṂK._zu_BṚH. ĀR. UP. S. 232. — nis vernichten oder wegschaffen AV. 6,14,2; aber die Lesart scheint falsch zu sein; vgl. u. muṣkara. — pra, prakṣīṇacandra stark abgenommen habend VARĀH. BṚH. 25,6. — Vgl. prakṣaya fg. — vi verderben, vernichten: īśvarā yajamānaṃ vikṣetoḥ PAÑCAV. BR. 19,8,6. = vikṣapayitum Schol. — sam zu Nichte machen: yatrāhaṃ saṃkṣayiṣyāmi śāpaṃ brāhmaṇaniḥsṛtam R. 7,54,9. pass. aufgerieben werden: mūṣikāṇāṃ gaṇaścātra bhṛśaṃ saṃkṣīyate 'tha saḥ MBH. 5,5438.

Böhtlingk 1879 verbal root · substantive feminine

Original text · German · verbal root

1. √kṣi , kṣéti und kṣiyáti (Partic. kṣiyánt und kṣáyant) — 1〉 weilen, sich aufhalten, wohnen, insbes. mit dem Nebenbegriff des ruhigen und ungestörten oder verborgenen Weilens. — 2〉 bewohnen. — 3〉 *kṣíyati = gatikarman. — Caus. kṣayáyati und kṣepayati ruhig wohnen machen, pacare. — Mit adhi — 1〉 verweilen —, wohnen bei oder in, sich ausbreiten über (Acc. oder Loc.). ˚kṣiyante Med. MBH. 1,3,65. ˚kṣipantau MBH. 1,3,57 fehlerhaft für ˚kṣiyantau. — 2〉 ruhen auf. — Mit ā — 1〉 weilen, sich aufhalten bei oder in (Acc.), bewohnen. — 2〉 vorhanden sein. — 3〉 in Besitz kommen oder sein, mit Acc. — Mit upa sich aufhalten —, wohnen an oder bei, bleiben (auch in übertr. Bed.) bei (Acc.). — Mit pari umwohnen, mit Acc. AIT. BR. 6,32. — Mit prati sich niederlassen bei (Acc.). Partic. ˚kṣiyánt und ˚kṣyánt. — Mit sam zusammenwohnen mit (Instr.) ṚV. 9,72,3.

Original text · German · verbal root

2. √kṣi , kṣáyati besitzen, verfügen über, beherrschen; mit Gen. — Mit adhi in adhikṣit.

Original text · German · verbal root

3. √kṣi — 1〉 kṣiṇā́ti, kṣiṇóti und kṣayati (Radices R.) vernichten, zerstören, verderben, ein Ende machen, übel mitnehmen; mit Acc. — 2〉 kṣī́yate abnehmen (auch vom Monde), ein Ende nehmen, aufhören, sich erschöpfen, zu Grunde gehen, umkommen. Vgl. VĀMANA 5,2,6. — Partic. — 1〉 kṣita erschöpft, ausgebeutet, heruntergekommen. — 2〉 kṣīṇá vermindert, erschöpft, hingeschwunden, zu Ende gegangen; abnehmend (vom Monde); geschwächt, heruntergekommen, [Page2-124-b] in Noth gerathen; mager, dünn, schmächtig NAIṢ. 7,81. — Caus. kṣayayati und kṣapayati, ˚te (Partic. kṣayita und kṣapita) vernichten, zu Grunde richten, ein Ende machen ŚAṂK. zu BĀDAR. 3,1,8 (S. 753). 4,3,14 (S. 1129), aus dem Wege räumen, wegschaffen (heilen HEMĀDRI 1,637,8), übel mitnehmen, herunterbringen, schwächen. kṣapām, kṣapās (KĀD. 27,6) so v. a. verbringen. kṣayita auch dividirt. — Mit nu, ˚kṣīyate nach und nach schwinden. — Mit apa — 1〉 Partic. ˚kṣita erschöpft, zu Ende gebracht. — 2〉 ˚kṣī́yate abnehmen (vom Monde). — Mit ava, ˚kṣiṇoti wegschaffen, entfernen. — Mit upa, ˚kṣīyate abnehmen, aufgezehrt werden. — Partic. — 1〉 upakṣita in anupakṣit. — 2〉 upakṣīṇa erschöpft —, aufgehend in (Instr.) ŚAṂK. zu BṚH. ĀR. UP. S. 232 und zu BĀDAR. 2,2,28 (S. 572). — Mit nis, ˚kṣiṇóti vernichten, wegschaffen (eine Krankheit). — Mit pari — 1〉 ˚kṣiṇoti vernichten, ein Ende machen. — 2〉 ˚kṣīyate herunterkommen, verarmen. — Partic. ˚kṣīṇa geschwunden, erschöpft, heruntergekommen, verarmt, versiegt, zu Grunde gegangen. Mit Instr. schwach an. sarvopāya˚ von allen Hülfsmitteln entblösst Spr. 7727. — Mit pra — 1〉 ˚kṣiṇā́ti verderben, vernichten, erschöpfen. — 2〉 ˚kṣīyate zu Grunde gehen, umkommen. — Partic. — 1〉 prakṣita in a˚ — 2〉 prákṣīṇa zerstört vernichtet, verschwunden, erschöpft, vermindert. ˚candra stark abgenommen. — Mit vi, ˚kṣiṇāti versehren, mindern, verderben, vernichten. — Partic. — 1〉 vikṣita heruntergekommen, elend. — 2〉 vikṣīṇa in a˚. — Desid. vicikṣīṣati versehren —, mindern wollen. — Mit sam — 1〉 ˚kṣiṇāti verderben, versehren, zu Nichte machen. — 2〉 ˚kṣīyate sich erschöpfen, zu Ende gehen, aufgerieben werden. — Caus. ˚kṣayayati und ˚kṣapayati schwinden —, zusammenfallen machen.

Original text · German · verbal root

3. √kṣi II. 2〉 auch kṣīyáte AV. [Nachtrag, Band 7]

Original text · German · substantive feminine

4. *kṣi f. — 1〉 Wohnung. — 2〉 Gang. — 3〉 Vernichtung.

Whitney Roots 1885 verbal root

Original text · English · verbal root

kṣi [1] — possess

Original text · English · verbal root

kṣi [2], kṣī — destroy

Apte 1890 verbal root · substantive feminine

Original text · English · verbal root

kṣi I. 1 P. (kṣayati, kṣita or kṣīṇa) 1 To decay or waste. 2 To rule, govern, be master of. II. 1 5 9 P. (kṣayati, kṣiṇoti, kṣiṇāti) 1 To destroy, affect, ruin, corrupt; na tadyaśaḥ śastrabhṛtāṃ kṣiṇoti ([Page 0436-b]) R. 2. 40. 2 To diminish, cause to waste away; R. 19. 48. 3 To kill, injure. 4 To spend, pass (as time); kati punarahaṃ vāsarāṇi kṣayiṣye Ud. S. 83. III. 6 P. (kṣiyati) 1 To abide, stay, dwell. 2 To inhabit. 3 To remain. 4 To go, move, approach. — Pass. (kṣīyate) To waste, wane; decay, be diminished (fig. also) pratikṣaṇamayaṃ kāyaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate H. 4. 66; pratyāsannavipattimūḍhamanasāṃ prāyo matiḥ kṣīyate Pt. 2. 4; Amaru. 93; Bh. 2. 19. — Caus. (kṣayayati or kṣapayati) 1 To destroy, remove, put an end to; mamāpi ca kṣapayatu nīlalohitaḥ punarbhavaṃ parigataśaktirātmabhūḥ Ś. 7. 35, R. 8. 47; Me. 53. 2 To spend or pass (as time).

Original text · English · substantive feminine

kṣiḥ f. 1 Abode. 2 Going. 3 Destruction. 4 Waste, loss.

Cappeller 1887 verb

Original text · German · verb

1. kṣi kṣéti, kṣiyáti, kṣáyati wohnen, verweilen, bewohnen; besitzen, beherrschen (Gen.). Caus. kṣayáyati u. kṣepayati ruhig wohnen machen. — adhi wohnen bei o. in, sich ausbreiten über o. unter (Acc. o. Loc.) upa wohnen, weilen an, hangen, an, abhängen von (Acc.)

Original text · German · verb

2. kṣi kṣiṇā́ti, kṣiṇóti u. kṣayati vernichten, zerstören, verderben, schwächen; kṣīyáte schwinden, abnehmen, zu Grunde gehen. p.p. kṣitá u. kṣīṇá Caus. kṣayayati u. kṣapayati, ˚te vernichten, zerstören, herunterbringen, zubringen (Zeit). p.p. kṣayita u. kṣapita. — pra = Sipl.;p.p. prákṣīṇa zerstört, erschöpft, vermindert.

Burnouf 1866 verbal root · substantive feminine

Original text · French · verbal root

*kṣi kṣi. kṣayāmi 1; p. cikṣāya, etc. Etre maître, régner: indra rāyas kṣayati Indra est le maître des richesses, Vd.

Original text · French · verbal root

*kṣi kṣi. kṣayāmi et kṣaye 1, kṣiṇomi 5, et kṣiṇāmi 9; p. cikṣāya; f2. kṣeṣyāmi; a1. akṣaiṣiṣam: gér. kṣītvā. Frapper, tuer; détruire; briser: dhanus un arc; au fig. yaśas la gloire. Gr. ϰτίννυμι (?). Cf. kṣaṇ. — Ps. kṣīye; pp. kṣīṇa et kṣita. Périr: kāyas tapasā kṣīyate le corps se détruit par les austérités; tava rāyo gabhastau na kṣīyante les richesses ne périssent pas dans ta main, Vd.

Original text · French · verbal root

*kṣi kṣi. kṣiyāmi 6; p. cikṣāya. Habiter, demeurer: sukṣitiṃ kṣiyanti ils habitent une bonne terre; tamasi kṣiyantas qui demeurent dans l'obscurité, Vd. Aller.

Original text · French · substantive feminine

kṣi kṣi f. destruction lente, disparition; perte. Habitation, demeure. Cf. kṣaya.

Derived words

  • kṣaya क्षय substantive masculine dissolution; dwindling; diminution; destruction; removal
  • kṣetra क्षेत्र substantive neuter breeding ground
  • saṃkṣaya संक्षय substantive masculine complete waning; dissolution
Further derivatives (1)
  • kṣetrika क्षेत्रिक substantive masculine farmer; field owner

Occurrences in source texts (42)

DYS 1 occurrence
DYS 84–86: Preserving Bindu 1 occurrence

Occurrences through derived words

GoS 1 occurrence
GoS 34–41: Sun, Sound and Cooling 1 occurrence

Occurrences through derived words

HP 5 occurrences
HP 2.15-2.20: Correct Practice 1 occurrence

Occurrences through derived words

HP 3.10-3.18: Mahāmudrā 2 occurrences

Occurrences through derived words

HP 3.49-3.57: Mūlabandha 1 occurrence

Occurrences through derived words

HP 4.27*1-4.35: Rājayoga and Haṭha 1 occurrence

Occurrences through derived words

MAN 1 occurrence
Rudra-Kṣetra-Mantra 1 occurrence

Occurrences through derived words

  • MAN RK 1 Segment 2

    Through: kṣetra Attested form: kṣetra Grammar of the segment: upapada-compound

PJH 1 occurrence
PJH 17-19: Simple Means (sukhopāyas) and Samādhi 1 occurrence

Occurrences through derived words

  • PJH 18 Segment 2

    Through: kṣaya Attested form: kṣaya Grammar of the segment: dvandva-compound

PYS 9 occurrences
PYS 1.40–41: Mastery 1 occurrence

Direct occurrences

PYS 2.3–9: Five Kleśas 1 occurrence

Occurrences through derived words

PYS 2.27–29: Aṣṭāṅga as a Path to Liberation 1 occurrence

Occurrences through derived words

PYS 2.40–45: Perfected Niyamas 1 occurrence

Occurrences through derived words

PYS 2.52–53: Karmic Veil and Dhāraṇā 1 occurrence

Direct occurrences

PYS 3.9–12: Three Transformations of Citta 1 occurrence

Occurrences through derived words

3 more source pages
PYS 3.43: Mahāvidehā 1 occurrence

Occurrences through derived words

PYS 3.49–51: Omniscience or Kaivalya 1 occurrence

Occurrences through derived words

PYS 4.2–3: Change of Life Form 1 occurrence

Occurrences through derived words

SiSa 11 occurrences
SiSa 2.1-2.5: Körperkosmos 2 occurrences

Occurrences through derived words

SiSa 3.68-3.80: Vāyusādhana 3 occurrences

Occurrences through derived words

SiSa 5.29-5.35: Pratīka-upāsanā 1 occurrence

Occurrences through derived words

SiSa 5.48-5.71: Innere Meditation 1 occurrence

Occurrences through derived words

SiSa 5.132-5.143: Innere Vārāṇasī 1 occurrence

Occurrences through derived words

SiSa 5.144-5.155: Ājñā und Khecarī 1 occurrence

Occurrences through derived words

2 more source pages
SiSa 5.156-5.181: Sahasrāra 1 occurrence

Occurrences through derived words

SiSa 5.191-5.207: Kailāsa und Mahāśūnya 1 occurrence

Occurrences through derived words

SS 2 occurrences
SS 3.40–3.42: Desire and Liberation 2 occurrences

Occurrences through derived words

  • SS 3.41 Segment 5

    Through: kṣaya Attested form: kṣayāt Grammar of the segment: ablative singular

  • SS 3.41 Segment 7

    Through: saṃkṣaya Attested form: saṃkṣayaḥ Grammar of the segment: nominative singular

SVU 5 occurrences
SVU 1.7-1.12: Triad and Freedom 1 occurrence

Direct occurrences

SVU 2.8-2.9: Raft and Reins of Breath 1 occurrence

Direct occurrences

SVU 5.1–5.6: The Lord of Cosmic Origins 1 occurrence

Occurrences through derived words

SVU 6.1–6.6: Lord of Cosmic Unfolding 1 occurrence

Occurrences through derived words

SVU 6.14–6.17: Light and Immortality 1 occurrence

Occurrences through derived words

VBT 6 occurrences
VBT 49–56: Heart and Dissolution 1 occurrence

Direct occurrences

VBT 57–64: Intervals and Equality 1 occurrence

Direct occurrences

VBT 75–85: Thresholds and Sky 2 occurrences

Direct occurrences

VBT 146–155: Inner Rituals 2 occurrences

Occurrences through derived words

Continue with AYI Free

Image source: AYI archive.