budh बुध् – awaken; know
adjective · verbal root · Word type unspecified · verb
Dictionary sources
AYI dictionary verbal root
awaken; know
Cappeller 1891 verb
Original text · English · verb
budh bódhati ·v (bódha°te), búdhyate (°ti), pp. buddhá (q.v.) wake, awake (intr., r. trans.); watch, notice, heed (acc. or gen.); perceive, learn, know, understand, regard or know as, take for (2 acc.), present with (acc. of pers. & instr. of th.). C. bodháyati awaken, revive, restore to consciousness, cause to notice, attend, or understand; remind of, teach (2 acc.). D. bubhutsate wish to know or learn. I. bobudhīti have knowledge of (acc.). -- anu awake, watch, notice, perceive, think of, consider. C. remind of, teach, inform. ava awake; perceive, learn, understand. C. awaken, remind, inform, explain. samava perceive, learn. ā attend to (acc.). ud M. awake. ni (bodhati) attend to, learn or hear from (gen., r. sakāśāt), understand, know. pra (budhyate) wake up, be awake, watch; expand, blossom; (bodhati) know, understand. C. awaken, cause to expand or blossom, make sensible of, admonish, persuade; teach, instruct (2 acc.). prati awake, expand, blossom, notice, perceive. C. awaken, admonish, remind, inform, teach. vi awake; perceive, learn. C. awaken, make conscious, bring to reason. sam awake, watch, perceive, notice. C. awaken (lit. & fig.), make attentive to or aware of, exhort, admonish, teach (2 acc.). -- Cf. udbuddha, prátibuddha, prabuddha, vibuddha, saṃbuddha.
Monier-Williams 1872 Word type unspecified · verb
Original text · English · Word type unspecified
2. budh, bhut, t, t, wise, prudent [cf. a-b˚]; waking, awaking [cf. uṣar-b˚].
Original text · English · verb
budh 1 . budh, cl. 1. P. A. bodhati, -te (Ved. Impv. 2nd sing. bodhi, but this is often referred to rt. 1. bhū), bubodha, bubudhe, bo- dhiṣyati, -te, abudhat, abodhīt, abhutsat, abud- dha, bodhitum, and more commonly cl. 4. A. (ep. also P.) budhyate (-ti), bubudhe (part. bubudhāna), bhotsyate, abodhi or abuddha (1st sing. abhutsi, 1st pl. abhutsmahi, 2nd pl. abhuddhvam), bhut- sīṣṭa, boddhum (Ved. budhi, Sāy. = bodhe sati; budhanta, abudhram, bodhiṣat, bubodhas; the original sense may have been ‘to fathom a depth, penetrate to the bottom;’ cf. budhna); to observe, mark, heed, regard, attend to (with acc. or gen.); to perceive, notice, become acquainted with, recog- nise; to know, understand, comprehend; to think, reflect; to deem, consider, regard as, esteem as (with two acc.); to recover consciousness (after a swoon or after sleep &c.), come to one's senses; to wake up, awake; to admonish: Caus. bodhayati (Ved. also -te?), -yitum, Aor. abūbudhat (Ved. part. bubu- dhāna, q. v.; Pres. part. Pass. bodhyamāna, q. v.), to cause to observe or attend, excite the attention of (with acc.); to cause to know or understand, render intelligible, make known, inform, teach; to revive, re-animate, restore to life, to bring any one to his senses, cause to listen to reason, admonish, advise; to remind any one of anything (with two acc.); to raise, cause (a perfume); to wake, wake up, rouse; to wake (metaphorically), cause (a flower) to expand: Desid. bubodhiṣati, -te, bubudhiṣati, -te, bu- bhutsate, to wish to observe, desire to become ac- quainted with: Intens. bobudhyate, boboddhi: [cf. Zend bud, ‘to observe, to awake:’ Gr. πυνθ-άνο-μαι, ἐ-πυθ-όμην, πεύθ-ο-μαι, πύσ-τι-ς, πεῦ-σι-ς, πύσ-μα, πευθ-ήν, βυθ;ος: Lat. fundus: Goth. bud, ‘to bid;’ biuda, bauth, budum: Angl. Sax. bytne, botm, beodan, boda, bodian: Old Germ. biutan: Mod. Germ. biete, ge-biete: Slav. bud-i-ti, ‘he awakens;’ bŭd-ĕ-ti, ‘to wake:’ Russ. bdju, ‘I wake;’ bodrüĭ, ‘wakeful:’ Lith. bund-ù, Inf. bu- déti, ‘to wake;’ bud-rù-s, ‘wakeful.’]
Petersburger 1855 adjective · Word type unspecified · verb
Original text · German · adjective
2. budh (= 1. budh) adj. erwachend; verständig VOP. 3,132. — Vgl. a˚, uṣarbudh.
Original text · German · Word type unspecified
1. √budh 5〉b〉 Z. 2. fg. zu MBH. 12,9667 vgl. MBH. 5,1382. — caus. erwecken so v. a. wieder lebendig machen KATHĀS. 53,181. erregen (einen Wohlgeruch) VARĀH. BṚH. S. 77,27. — desid.: tanno varṇaya — kriyāyogaṃ bubhutsatām BHĀG. P. 12,11,3. — ava erwachen R. ed. Ser. 2,72,50 (nach BENFEY). — ud, udbuddha aufgeblüht HALĀY. 2,32. Am Schlusse nach HALĀY. 62,8. HALĀY. 62,11 hinzuzufügen 245.
Original text · German · Word type unspecified
1. budh 2〉 streiche ṚV. 1,24,11. ṚV. 1,31,9. ṚV. 7,75,2 und s. 1. bhū. — 5〉c〉 aufgeblüht SĀMAVIDH. BR. 2,6,11. — intens. bobudhīti eine Einsicht in — ein Verständniss von Etwas (acc.) haben Spr. (II) 4053. — pra 1〉 Z. 12 lies sūryodaye. — sam caus. 2〉 Spr. (II) 6672. füge belehren hinzu.
Original text · German · verb
1. √budh , bódhati, ˚te DHĀTUP. 20,28. DHĀTUP. 21,11. búdhyate (ep. auch budhyati) DHĀTUP. 26,63: abhutsat, bodhiṣat, bubodhas, 2. imp. bódhi (von den Comm. öfters = bhava gefasst). bubodha; abodhi, abuddha (P. 3,1,61. P. 1,2,11, Sch. VOP. 8,116. VOP. 11,7), abhuddhvam (P. 8,2,37, Sch.), budhanta, ábudhram, abhutsi, abhutsmahi, budhāná. bubudhe, bubudhāná, bhotsyate, boddhā (Kār. 3. 8 aus SIDDH. K._zu_P. 7,2,10. P. 8,2,37. Sch.). bhutsīṣṭa (P. 1,2,11, Sch.), buddhvā, boddhum, budhí inf. (ṚV. 1,137,2); 1〉 erwachen, wachen; zur Besinnung kommen: sa̱santu̱ tyā arā̀tayo̱ bodhàntu śūra rā̱tayàḥ ṚV. 1,29,4. agrè budhā̱na u̱ṣasā̀m ṚV. 1,29,7. ṚV. 1,68,9. āditpa̱ścā bùbudhā̱nā vyàkhyan ṚV. 4,1,18. u̱ṣasò bu̱dhi (inf.) ṚV. 1,137,2. pūrvā̱ viśvàsmā̱dbhuvànādabodhi ṚV. 123,2. ṚV. 92,11. ṚV. 3,61,6. ṚV. 5,1,1. abùdhramu̱ tya indràvanto a̱gnayàḥ ṚV. 10,35,1. i̱ndrā̱ṇīvà su̱budhā̱ budhyàmānā̱ jyotìragrā u̱ṣasa̱ḥ pratì jāgarāsi AV. 12,2,31. AV. 12,2,43. AV. 12,2,75. brāhme muhūrte budhyeta M. 4,92. MBH. 3,2349. MBH. 3,2362. HARIV. 12310. R. 1,46,19 (R. 1,47,19 GORR.). PAÑCAT. 183,2. BHĀG. P. 1,8,46. bubudhe MBH. 3,2550. RAGH. 10,6. bubudhire R. GORR. 2,67,1. abodhi (aus einer Ohnmacht) BHAṬṬ. 15,57. abuddha BHAṬṬ. 15,5. buddhvā YĀJÑ. 1,330. MBH. 3,2354. Spr. 4727 (aus einer Ohnmacht). — 2〉 merken, den Sinn richten —, achten auf (acc. gen.); inne werden, gewahr werden, erkennen, kennen lernen ṚV. 1,24,11. ṚV. 1,31,9. su̱śaṃsò bodhi gṛṇa̱te ṚV. 1,44,6. sa cā̱ bodhàti̱ manàsā yajāti ṚV. 1,77,2. bodhā̀ me a̱sya vacàsaḥ ṚV. 1,147,2. AV. 8,7,19. ṚV. 2,23,19. śṛ̱ṇotù naḥ su̱bhagā̱ bodhàtu̱ tmanā̀ ṚV. 32,4. ṚV. 4,3,4. sa nò bodhi śru̱dhī havàm ṚV. 5,24,3. ṚV. 5,24,6. ṚV. 5,23,7. bodhā̱ vipra̱syārcàto manī̱ṣām ṚV. 7,22,4. ṚV. 8,33,4. ṚV. 8,63,12. ṚV. 10,156,5. ma̱he nò a̱dya mùvi̱tāyà bodhi ṚV. 7,75,2. VĀLAKH. 6,5. indra̱ṃ narò bubudhā̱nā àśema VĀLAKH. 5,30,2. VĀLAKH. 5,10,61. VĀLAKH. 5,30,12. prativākyaṃ ca budhyethāstvam achte auf MBH. 3,2893. budhyate dharmaṃ devadattaḥ P. 1,4,52. Sch. budhyetaiva ca tatkṛtam M. 7,197. M. 7,104. nābudhyanta ca taṃ janāḥ sie wurden ihn nicht gewahr, merkten nicht, dass er es war, MBH. 1,5148. MBH. 1,6024. MBH. 3,2396. MBH. 3,3051. tāta budhyāpi (budhyāmi ed. Calc.) tatsarvaṃ budhyasva balamātmanaḥ MBH. 4,965. na śrotraṃ budhyate śabdam MBH. 14,669. TATTVAS. 14. DRAUP. 6,15. HARIV. 916. R. 2,66,6. abudhyata sutaṃ daśarathasya tam erkannte ihn als R. 2,90,5. R. GORR. 2,8,30. R. GORR. 2,119,32. R. GORR. 6,95,17. na budhyante dhanabhogānna saukhyam inne werden, kennen Spr. 2645. KATHĀS. 33,39. SOM. NALA 97. BHĀG. P. 2,5,8. budhyā budhyenna vā budhyedayam MBH. 2,2506. MBH. 3,557. tacca budhyanti paṇḍitāḥ wissen MBH. 12,5175. bubudhe R. 2,1,28. api laṅghitamadhvānaṃ bubudhe na RAGH. 1,47. bubudhe vikṛteti tām RAGH. 12,39. SOM. NALA 98. BHĀG. P. 4,27,3. BRAHMA-P. in LA. 55,12. abodhi KATHĀS. 32,149. KATHĀS. 32,167. KATHĀS. 39,192. BHAṬṬ. 6,32. BHAṬṬ. 15,100. abuddhāḥ BHAṬṬ. 1,18. nābuddha kalpadrumatāṃ vihāya jātaṃ tamātmanyasipattravṛkṣam RAGH. 14,48. abhotsyata BHAṬṬ. 21,16. bhutsīdhvam BHAṬṬ. 7,100. na bubodha hataṃ sūtam DRAUP. 8,25. BRAHMA-P. in LA. 55,14. buddhvā ca sarvaṃ tattvena pararājacikīrṣitam M. 7,68. M. 8,24. R. 1,1,9. R. GORR. 1,65,14. R. GORR. 5,44,12. Spr. 2712. VID. 157. VID. 178. VID. 328. KATHĀS. 37,181. KATHĀS. 39,168. KATHĀS. 39,172. KATHĀS. 43,139. HIT. ed. JOHNS. 1213. pass.: paṭutvaṃ satyavāditvaṃ kathāyogena budhyate Spr. 1676. Spr. 463, v. l. ŚRUT. 1. KATHĀS. 41,14. — 3〉 ansehen, halten für: tāni varṣāṇyatītāni bubodhaikamaharyathā R. GORR. 1,65,13. tāṃ rātrimabudhyetāṃ kṣaṇopamām KATHĀS. 2,73. — 4〉 so v. a. das caus.: bodhā̀masi tvā haryaśva ya̱jñairbodhā̀ na̱ stomàm ṚV. 7,21,1. Möglich ist aber auch die Auffassung wir beweisen unsere Aufmerksamkeit für dich durch Opfer. — 5〉 buddha (budhita) a〉 erwacht, zum vollen Bewusstsein gelangt, erleuchtet, klug, weise TRIK. 3,3,219. H. an. 2,243. MED. dh. 10. MBH. 12,8322. MBH. 12,9034. MBH. 12,10517. MBH. 12,11326. MBH. 12,11487. MBH. 12,11687. MBH. 12,11805. Verz. d. B. H. No. 614. Verz. d. B. H. No. 626. Verz. d. B. H. No. 633. Verz. d. Oxf. H. 92,a, N. 2. VEDĀNTAS. (Allah.) No. 108 (wo buddha vor mukta ausgefallen ist). Gegens. mūḍha KUMĀRAS. 6,55. buddhānāmeṣa niścayaḥ BRĀHMAṆ. 2,27 (budhānām MBH. 1,6170). a˚ (s. auch bes.) KAP. 1,45. Vgl. buddha. — b〉 kennen gelernt, erkannt P. 3,2,188. AK. 3,2,57. TRIK. 3,3,219. H. 1496. H. an. 2,243. MED. dh. 10. yena sarvamidaṃ buddham MBH. 12,9667. rājñāṃ buddhaḥ von den Fürsten gekannt Schol. zu P. 2,2,12. P. 2,3,67. P. 3,2,188. a˚ unbemerkt ŚĀṄKH. BR. 26,3. R. 5,44,13. n. Erkenntniss BHĀG. P. 1,5,22 (ed. Bomb. buddhi). In der adj. Bed. auch budhita AK. 3,2,57. H. 1496. MED. dh. 10. KATHĀS. 44,67 (wohl fehlerhaft, wie schon das Metrum zeigt). — caus. act. P. 1,3,86. VOP. 22,2. in der älteren Spr. partic. med. bubudhāná; erwecken; aufmerksam machen, Jmds Aufmerksamkeit auf sich lenken; Jmd zur Besinnung —, zur Vernunft bringen; belehren, Jmd Etwas zu wissen thun, mittheilen (mit dopp. acc.) ṚV. 1,103,7. ṚV. 1,113,8. ṚV. 1,161,13. a̱gniṃ stomèna bodhaya samidhā̱naḥ ṚV. 5,14,1. ṚV. 5,79,1. da̱dhi̱krāṃ namàsā bo̱dhayàntaḥ ṚV. 7,44,2. da̱dhi̱krāvā̀ṇaṃ bubudhā̱no a̱gnimupà bruve ṚV. 7,44,3. ṚV. 7,79,1. ṚV. 8,44,1. TS. 1,4,34,1. TS. 5,2,2,6. yathā̀ vyā̱ghraṃ su̱ptaṃ bo̱dhayàti TS. 4,10,5. AV. 20,127,11. ŚAT. BR. 10,5,2,12. taṃ pāṇināpeṣaṃ bodhayāṃ cakāra ŚAT. BR. 14,5,1,15. MBH. 1,5959. HARIV. 5964. R. 2,14,45. fgg. R. 2,97,4. R. GORR. 2,11,17. R. GORR. 2,12,19. R. GORR. 2,11,22. R. GORR. 6,37,49. Spr. 2093. Spr. 2399. RAGH. 5,75. RAGH. 12,81. KATHĀS. 12,115. BHĀG. P. 2,10,22. abūbudhata (so mit den Scholl. zu lesen) kasmānmām BHAṬṬ. 15,5. abodhiṣata pass. ŚIŚ. 9,24 (es ist samamabo˚ st. samavabo˚ zu lesen, wie aus den Scholien zu ersehen ist und wie schon BENFEY verbessert hat). bodhayati padmam erwecken so v. a. zum Aufblühen bringen P. 1,3,86, Sch. HARIV. 8428. ŚĀK. 124. Spr. 1686. na śekuste nṛpaṃ bodhayituṃ sutāḥ zur Vernunft bringen KATHĀS. 39,234. KATHĀS. 40,24. KATHĀS. 40,32. DAŚAK._in_BENF. Chr. 194,14. yadyatikrāntamulbaṇaṃ kartā vā svayaṃ budhyetānyo vā bodhayeta (med. !) oder ein Anderer ihn darauf aufmerksam macht, erinnert, mahnt ŚĀṄKH. BR. 26,5. bodhayantaḥ parasparam BHĀG. 10,9. MBH. 1,5785. Spr. 1767. Spr. 1989. ŚĀK. 76. KATHĀS. 1,58. KATHĀS. 9,54. KATHĀS. 13,44. KATHĀS. 28,148. KATHĀS. 30,53. KATHĀS. 37,115. KATHĀS. 40,67. KATHĀS. 49,232. MĀRK. P. 26,3. RĀJA-TAR. 3,106. RĀJA-TAR. 6,14. ŚUK. in LA. 42,2. jyāśabdaṃ prati bodhitā aufmerksam gemacht auf R. 1,28,6 (vgl. R. 1,29,6 GORR.). prabhātavelāṃ prati bodhyamānaḥ (so ist zu trennen) R. 1,28,38. bodhayati dharmaṃ devadattam lehren P. 1,4,52, Sch. VOP. 5,5. nainaṃ bodhayanti mahadbhayam zu wissen thun MBH. 2,2506. MBH. 3,12774. Spr. 3892. KATHĀS. 27,38. KATHĀS. 37,228. KATHĀS. 42,96. KATHĀS. 43,210. KATHĀS. 44,159. RĀJA-TAR. 5,474. Inschr. in Journ. of the Am. Or. S. 6,539,6. Journ. of the Am. Or. S. 7,27,4. Journ. of the Am. Or. S. 7,32,3. itihāsapurāṇeṣu bodhitāḥ unterrichtet MBH. 1,4356. H. an. 2,243. bādhitamarthaṃ vedo 'pi na bodhayati bewirken, dass man versteht, begreiflich machen, zum Verständniss bringen Schol. zu KAP. 1,9. taṃ ca saṃ ketitamarthaṃ bodhayantī dem Geiste vorführen SĀH. D. 10,10. SĀH. D. 11,5. SĀH. D. 16,19. SĀH. D. 17,1. fg. VEDĀNTAS. (Allah.) No. 104. — desid. bubhutsate P. 1,2,10, Sch. kennen zu lernen wünschen act.: svagatiṃ bubhutsatām (gen. pl. des partic.) BHĀG. P. 8,24,50. bubhutsita n. das Verlangen zu kennen, Wissbegierde BHĀG. P. 1,5,40. — Vgl. bubhutsā fg. — desid. vom caus. s. bibodhayiṣu und bubodhayiṣu. — anu (˚budhyate) 1〉 erwachen MBH. 1,5024. — 2〉 gewahr werden, merken auf, inne werden, erfahren: yasyà vī̱ryaṃ pratha̱masyānùbuddham AV. 4,24,6. AV. 10,1,19. anvènaṃ pra̱jā anù prajā̱patìrbudhyate AV. 9,1,24. dadā̱mītye̱va brū̀yā̱danù cainā̱mabhùtsata AV. 12,4,1. ŚAT. BR. 1,8,3,20. sarvo hi kṛtamanubudhyate ŚAT. BR. 2,2,3,17. ŚAT. BR. 2,3,4,7. ŚAT. BR. 9,5,1,20. AIT. BR. 7,27. TS. 7,1,6,8. tasmā̱cchreṣṭhàmā̱yantàṃ pratha̱menai̱vānùbudhyante TBR. 2,3,1,3. taddhobhayedevāsurā anububudhire vernahmen CHĀND. UP. 8,7,2. atha vāpyanubudhyeta nṛpo 'smākaṃ cikīrṣitam MBH. 3,14799. MBH. 1,5706. etanmāṃsasya māṃsatvamanubudhyasva MBH. 13,5714. samutpannaṃ bhayaṃ ghoraṃ boddhavyaṃ nānubudhyase R. 3,37,2. denken an, bedacht sein auf: nānvabudhyata saṃsuptamutsaṅge sve vṛkodaram MBH. 1,4774. sa tu kāmaparītātmā taṃ śāpaṃ nānvabudhyata MBH. 1,4874. R. 4,28,10. — caus. zu wissen thun RAGH. 8,74. Jmd an Etwas denken lassen, erinnern ŚĀK. 4,16. — Vgl. anubodha. — ava (˚budhyate) gewahr werden, inne werden, bemerken, erkennen: yaścādharottarānarthānvigītānnāvabudhyate M. 8,53. susrāva reto 'sya sa ca tannāvabudhyata (so verbesserte WESTERGAARD und so liest ed. Bomb.) MBH. 1,5081. MBH. 3,12994. MBH. 12,877. tvaksparśaṃ nāvabudhyate MBH. 14,668. Spr. 1411. Spr. 4558. R. 2,7,13 (R. 2,6,11 GORR.). R. 2,36,17 (tannāvabudhyata mit der ed. Bomb. zu lesen). R. 74,10. R. 6,95,16. R. 102,8. PRAB. 102,11. PAÑCAT. 188,21. PAÑCAT. 199,2. nāvabudhyasi MBH. 6,2921. HARIV. 10385. avabhotsyante MBH. 3,1363. avābuddha BHAṬṬ. 15,101. avabuddhavān MBH. 4,449. R. 2,73,4 (R. 2,75,16 GORR.). avaboddhum R. 5,90,26. pass.: yenāvabudhyate tattvaṃ prakṛteḥ puruṣasya ca BHĀG. P. 3,32,31. tatra me kauśalaṃ sarvamavabuddham MBH. 4,69. — nahi dharmaṃ paraṃ jātu nāvabudhyeta pārthivaḥ kennen MBH. 2,1371. yadi kumārīpurapraveśābhyupāyaṃ nāvabudhyase DAŚAK._in_BENF. Chr. 197,16. fg. begreifen: adhītyāvabudhya ca . trayīṃ sāṅgopaniṣadaṃ yāvadarthaṃ yathābalam .. BHĀG. P. 7,12,13. — caus. 1〉 wecken: kimarthaṃ nāvabodhitaḥ MBH. 3,16812. RAGH. 12,23. — 2〉 Jmd aufmerksam machen, erinnern: prāgeva viduro veda tenāsmānavabodhayat MBH. 1,5811. ŚĀK. CH. 3,6. MĀRK. P. 26,7. GĪT. 11,8. — 3〉 Etwas mittheilen, lehren VEDĀNTAS. (Allah.) No. 108. — Vgl. avabodha fg. — samava inne werden, erfahren: janāḥ samavabudhyeranbhīmo 'yamiti MBH. 4,1085. nāhaṃ samavabudhyeya — rājñaścikīrṣitam R. 2,9,31. — Vgl. samavabodhana. — ā achten auf (acc.): bodhā̱ su mè maghava̱nvāca̱memām ṚV. 7,22,3. — ud med. erwachen: udu̱ stomā̀so a̱śvinòrabudhran ṚV. 7,72,3. udbùdhyadhva̱ṃ samànasaḥ sakhāyaḥ ṚV. 10,101,1. ṚV. 10,101,105. VS. 15,54 (YĀJÑA. 1,299). udbuddha erwacht (in übertr. Bed.): janmataḥ prabhṛti nirvikāre manasi udbuddhamātro vikāro bhāvaḥ SĀH. D. 51,4. SĀH. D. 62,8. SĀH. D. 62,11. — Vgl. udbodha fg. — prod, partic. prodbuddha erwacht (in übertr. Bed.): ˚pūrvasiddhapremāṅkura Verz. d. Oxf. H. 128,b,24. prodbuddhānurāga Verz. d. Oxf. H. 128,b,27. ˚buddhi Verz. d. Oxf. H. 261,b,17. — Vgl. prodbodha. — samud caus. erwecken (in übertr. Bed.) NĪLAK. 169. — Vgl. samudbodha. — ni achten auf, Etwas (acc.) vornehmen von Jmd (gen., selten mit sakāśāt): ku̱vinnò a̱sya vacàso̱ ni bòdhiṣat ṚV. 2,16,7. ṚV. 2,30,7. ŚAT. BR. 6,8,2,8. Sonst stets im imperat.: nibodha AV. 19,49,5. KAṬHOP. 1,14. BHAG. 1,7. BHAG. 18,50. DRAUP. 3,3. ARJ. 5,9. MBH. 1,2578. MBH. 1,4725. MBH. 3,311. MBH. 3,2316. MBH. 3,2895. MBH. 3,10653. MBH. 3,16776. MBH. 5,7255. MBH. 5,7488. MBH. 13,5584. R. 2,28,4. R. 2,110,2. R. 2,111,22. R. 5,64,22. KUMĀRAS. 3,14. KUMĀRAS. 5,52. MĀRK. P. 53,16. amarānvai nibodhāsmān vernimm, dass wir Götter sind, MBH. 3,2137. MBH. 3,2443. ARJ. 5,18. R. 2,23,42. nibodhata M. 1,68. M. 1,119. M. 2,1. M. 2,25. M. 2,68. M. 3,20. M. 3,183. M. 3,193. M. 5,100. M. 5,146. M. 6,86. M. 6,97. M. 9,25. M. 9,31. M. 9,103. M. 9,148. M. 9,220. M. 9,336. M. 12,53. M. 12,82. YĀJÑ. 1,2. nibodhasva MBH. 1,1353. HARIV. 8822. nibodhadhvam MBH. 3,16871. MBH. 12,6255. — caus. zu wissen thun, sagen, sprechen BHĀG. P. 3,2,22. — Vgl. niboddhavya fg. — saṃni vernehmen: saṃnibodha tat MĀRK. P. 50,61. tato halantānapi saṃnibodhata Kār. 2 aus der KĀŚ._zu_P. 7,2,10. — pari s. paribodha. — pra 1〉 med. (˚budhyate) erwachen, erweckt werden: abhùtsyu̱ pra de̱vyā sā̱kaṃ vā̱cāhama̱śvinòḥ ṚV. 8,9,16. pra bùdhyasva su̱budhā̱ budhyàmānā AV. 14,2,75. VS. 22,7. ŚAT. BR. 3,2,2,22. ŚAT. BR. 4,1,2,25. ŚAT. BR. 10,3,3,6. R. 2,65,16. R. 2,89,10 (R. 2,97,15 GORR.). SUŚR. 1,364,1. ṚT. 1,8. Spr. 410. Spr. 1559. KATHĀS. 3,65. KATHĀS. 31,13. prabubudhe KATHĀS. 11,63. KATHĀS. 35,106. na te sukhaṃ prabudhyanti (so auch ed. Bomb.) MBH. 13,3143. pra̱bho̱tsya̱te (dat.) TS. 7,1,19,2. prabudhya MĀLAV. 56,8. KATHĀS. 32,74. KATHĀS. 35,135. KATHĀS. 37,230. prabuddhvā KATHĀS. 18,284. prabudhè (inf.) na̱ḥ punàskṛdhi VS. 4,14. prabuddha erwacht, wach KAIVALYOP._in_Ind. St. 2,12. HIḌ. 4,25. MBH. 3,1900. R. 3,76,30. ŚĀK. 108. MEGH. 90. Spr. 2712. VID. 49. VID. 154. KATHĀS. 4,12. KATHĀS. 28,30. KATHĀS. 37,229. RĀJA-TAR. 1,372. RĀJA-TAR. 5,408. HIT. 9,6. ŚIŚ. 9,30. BHAṬṬ. 4,14. svapna˚ BĀLAB. 40. nareśvare jagatsarvaṃ nimīlati nimīlati . sūrpodaye yathāmbhojaṃ tatprabodhe prabudhyate .. erwachen und aufblühen Spr. 1447. prabuddha aufgeblüht H. 1127. R. 4,38,59. RAGH. 10,9. erwacht so v. a. entfaltet: ˚karman BHĀG. P. 3,6,4. aprabuddhā paśoḥ śaktiḥ prabuddhā kaulikasya ca Verz. d. Oxf. H. 91,b,21. TEJOVINDŪP._in_Ind. St. 2,64. zu wirken begonnen habend, von einem Zauberspruch Verz. d. Oxf. H. 105,a,17. saṃtoṣasukhaprabuddhamanas so v. a. erhellt Spr. 2526. KATHĀS. 25,290. erhellt so v. a. hellsichtig KATHĀS. 42,14. aufgeweckt, klug H. 341. HALĀY. 2,177. PAÑCAT. 4,22. — 2〉 act. erkennen, inne werden: vyāghraṃ śayānaṃ prati mā prabodha erkenne in mir gleichsam einen schlafenden Tiger MBH. 3,10653. — caus. 1〉 wecken ṚV. 1,113,14. ṚV. 1,124,10. ṚV. 1,134,3. pra̱bo̱dhayàntīru̱ṣasàḥ sa̱santàm ṚV. 4,51,5. ṚV. 4,14,3. ṚV. 8,9,17. ṚV. 10,42,2. VS. 27,2. KĀTY. ŚR. 9,1,1. KĀTY. ŚR. 25,11,32. KAUŚ. 73. KAUŚ. 77. M. 4,57. YĀJÑ. 1,138. MBH. 1,5958. MBH. 1,5967. MBH. 1,5984. MBH. 4,514. MBH. 13,2747. R. 2,56,1. R. 6,37,14. SUŚR. 1,374,14. MṚCCH. 45,6. RAGH. 5,65. RAGH. 6,56. ṚT. 1,8, v. l. VṚDDHA-CĀṆ. 9,6. VID. 124. KATHĀS. 32,71. KATHĀS. 33,195. KATHĀS. 45,249. prabodhitavant erweckt(!) SĀH. D. 3,1. suptaṃ karma prabodhayan BHĀG. P. 3,6,3. aufblühen machen KUMĀRAS. 1,16. — 2〉 Jmd bereden, Jmdem zusprechen, Jmd zu überzeugen suchen, ermahnen, vorstellen MBH. 1,5579. MBH. 12,6129. RAGH. 3,68. KATHĀS. 16,8. KATHĀS. 17,11. KATHĀS. 31,94. KATHĀS. 46,196. KATHĀS. 49,137. BHĀG. P. 1,8,46. PRAB. 33,8. PRAB. 104,8. PAÑCAT. 74,9. PAÑCAT. 220,2. HIT. 17,3. HIT. 93,17. HIT. 111,1. DHŪRTAS. 76,10. Jmd Etwas lehren, mit dopp. acc.: ekamevākṣaraṃ yastu guruḥ śiṣyaṃ prabodhayet VṚDDHA-CĀṆ. 15,2. — 3〉 Etwas reizen (durch eine leichte Berührung, Reibung): lalāṭaṃ vamataḥ puṃsaḥ pārśvau dvau ca prabodhayet ŚĀRṄG. SAṂH. 3,3,14. — Vgl. prabuddha. prabudh fgg., prabodhaka, prabodhana, 1. prabodhitā, prabodhin, prabodhya. — anupra caus. Jmd aufmerksam machen, erinnern ŚĀK. 4,16, v. l. für anu˚. — vipra erwachen: ˚buddha MEGH. 110. — caus. zur Sprache bringen, besprechen: evaṃ vyutthāpite dharme bahudhā viprabodhite . niścayaṃ nādhigacchāmaḥ saṃmūḍhāḥ MBH. 14,1361. — saṃpra (˚budhyate) erwachen: ˚buddha MBH. 10,367. erwachen von einem Zauberspruche so v. a. zu wirken anfangen Verz. d. Oxf. H. 105,a,14. — caus. 1〉 wecken ŚAT. BR. 2,2,3,21. ŚAT. BR. 3,9,3,1. — 2〉 Jmd bereden: tvaṃ tu vijñāpitaḥ sarvaṃ na punaḥ saṃprabodhitaḥ HARIV. 5270. — 3〉 zur Sprache bringen, besprechen HARIV. 11570 (ed. Bomb. liest: garbhavāsaṃ patantaśca bhūtānāṃ saṃprabodhitaḥ). — prati 1〉 erwachen: ˚budhyate M. 1,74. M. 2,163. MBH. 1,5052. MBH. 13,3145. R. 2,14,50. R. GORR. 2,12,20. R. GORR. 6,37,65. Spr. 1837. Spr. 2562. ˚budhyet YĀJÑ. 1,330. pratibudhyantam MBH. 1,5053. HARIV. 789. ˚budhya R. GORR. 2,5,5. MṚCCH. 93,6. ˚boddhum R. GORR. 2,12,21. ˚buddha erwacht HIḌ. 1,52. MBH. 5,7267. R. 2,65,5. DAŚ. 1,1. ITIH._bei_SĀY._zu_ṚV. 1,125,1. uṣasi pratibuddhāyām HARIV. 15278. hṛdayakamalaṃ tvadgṛhaṃ pratyabodhi aufblühen BHĀG. P. 7,8,42. pratibuddhavastu erwacht, aufgegangen BHĀG. P. 3,28,38. apratibuddhacetas nicht erhellt BHĀG. P. 1,15,36. pratibuddha erleuchtet, von einer Person BHĀG. P. 4,20,5. a MBH. 12,11327. MBH. 12,11487. — 2〉 wahrnehmen, inne werden, bemerken: prati̱ gāvàḥ samidhā̱naṃ bùdhanta ṚV. 7,9,4. ṚV. 7,78,5. pratì tvā duhitardiva̱ uṣò jī̱rā àbhutsmahi ṚV. 7,81,3. pratibudhyamāna aufmerksam ṚV. 4,51,10. AV. 4,37,3. AV. 4,37,12. AV. 4,1,62. AIT. BR. 2,11. AIT. BR. 2,31. AIT. BR. 6,4. ŚAT. BR. 2,2,1,14. ŚAT. BR. 14,2,2,21. ŚAT. BR. 14,7,2,17. dhruvaṃ nivṛttaṃ pratibudhya vaiśasāt BHĀG. P. 4,12,1. BHĀG. P. 6,7,10. act.: ku̱vi̱daṅga prati̱ yathā̀ cida̱sya nàḥ sajā̱tyàsya maruto̱ bubòdhatha ṚV. 10,64,13. prátibuddha wahrgenommen ṚV. 1,191,5. — 3〉 erwecken: prati̱ stomèbhiru̱ṣasa̱ṃ vasìṣṭhā abudhran ṚV. 7,80,1. (uṣasam) prati̱ stomaìrabhutsmahi ṚV. 4,52,4. — pratibodheta MBH. 12,3686 fehlerhaft für pratibādheta. — caus. 1〉 wecken R. 2,56,3. R. 2,65,12. ŚĀK. 134. KATHĀS. 45,189. BHĀG. P. 5,2,4. jyāsvanapratibodhitā R. GORR. 1,29,6 (vgl. SCHL. 1,28,6 SCHL.). hataṃ tu khalu vīryaṃ te prasuptaṃ pratibodhaya R. GORR. 4,26,16. — 2〉 Jmd aufmerksam machen, belehren, aufklären MBH. 6,135. HARIV. 5970. R. 2,52,35. RAGH. 1,74. Spr. 2215. TARKAS. 32. ŚAṂK._zu_BṚH. ĀR. UP. S. 211. BHĀG. P. 2,7,30. BHĀG. P. 3,12,29. BHĀG. P. 4,25,3. MĀRK. P. 69,52. PAÑCAT. 87,24. ŚUK. in LA. 42,5. — Vgl. pratibuddha fgg. und pratībodha. — saṃprati caus. wecken MBH. 13,5181. — vi 1〉 erwachen: kaccitkāle vibudhyase MBH. 2,162 (R. GORR. 2,109,12). Spr. 3854. HARIV. 16176. R. GORR. 2,62,14. R. GORR. 6,37,48. KUMĀRAS. 5,57. RĀJA-TAR. 3,171. vibuddha erwacht KĀTY. ŚR. 7,4,40. MBH. 1,6006. MBH. 3,12997. ŚĀK. 134. KATHĀS. 25,89. erwacht so v. a. aufgeblüht: ˚kamala MBH. 11,573. kamalavibuddhalocana MBH. 7,6725. ˚cūta MĀLAV. 60. aufgeweckt, klug, erfahren: vibuddhāḥ sveṣu karmasu MBH. 14,1015. — 2〉 erfahren: svānāṃ vibudhya sadatikramam BHĀG. P. 3,15,37. — caus. 1〉 wecken ṚV. 1,12,4. ṚV. 1,22,1. MBH. 5,3138. MBH. 13,1697. MBH. 13,5271. R. GORR. 2,12,18. R. GORR. 2,67,1. R. GORR. 4,31,28. R. GORR. 6,37,19. KUMĀRAS. 4,1. KATHĀS. 31,26. KATHĀS. 45,206. BHAṬṬ. 8,56. — 2〉 Jmd aufmerksam machen, zur Vernunft bringen DAŚAK._in_BENF. Chr. 181,17. — Vgl. vibudha fgg. — abhivi (˚budhyate) gewahren, inne werden, erfahren Ind. St. 5,315,3. — sam 1〉 erwachen: sabuṃdhya MBH. 10,333. saṃbuddha aufgeweckt, klug, verständig R. GORR. 2,80,22. — 2〉 wahrnehmen, inne werden, erkennen: sraṣṭā hi jagataḥ kasmānna saṃbudhyeta — surāsurāṇāṃ manogatam MBH. 1,2498. durvibhāṣitaṃ bhāṣitaṃ tvādṛśena na manda saṃbudhyasi pāśabaddhaḥ MBH. 2,2187. saṃbudhyamāno viśate 'dharmameva mit Bewusstsein MBH. 5,749. na saṃbubudhire cainaṃ devāstaṃ bhuvaneśvaram erkannten ihn nicht MBH. 7,9586 = MBH. 13,7491. R. 5,31,41. samabodhi DAŚAK. 8,13. saṃbhutsīṣṭhāḥ BHAṬṬ. 19,30. yā (niśā) mayāsīnna saṃbuddhā kadācidapi mandayā wahrgenommen, erkannt R. 6,95,27. — caus. 1〉 wecken R. 3,71,15. R. 6,39,25. laye saṃbodhayeccittaṃ vikṣiptaṃ śamayetpunaḥ VEDĀNTAS. (Allah.) No. 141. — 2〉 Jmd aufmerksam machen, aufklären, zu wissen thun: yuṣmānsaṃbodhayāmyeṣa yathā na sa haredbalāt MBH. 1,1427. tena māṃ pārtha sa saṃbodhitabānpurā MBH. 1,5784. MBH. 3,12519. MBH. 12,4140. MBH. 13,1861. HARIV. 9401. RAGH. 13,25. KATHĀS. 39,91 (mit tātaṃ zu verbinden). BHĀG. P. 3,16,11. PAÑCAT. 84,1. PAÑCAT. 101,11. PAÑCAT. 227,14. HIT. ed. JOHNS. 2342. ŚATR. 14,281. Inschr. in Journ. of the Am. Or. S. 6,543,10. mit dopp. acc.: etatsaṃbodhayāmastvām MBH. 1,3521. KATHĀS. 35,145. — 3〉 anrufen: dhṛtarāṣṭrātmajeti saṃbodhya MBH. 2,1819. dūrātsaṃboyati yena vākyena KĀŚ._zu_P. 1,2,33. — Statt saṃbodhayan HARIV. 9130 liest die neuere Ausg. saṃbhāvayan ehrend. — Vgl. saṃbuddha fgg. — abhisam, partic. ˚buddha aufgeklärt, bewandert, erfahren: atra MBH. 3,12515. zur Bodhi gelangt VYUTP. 146. VYUTP. 159. — pratisam, partic. ˚buddha wieder zur Besinnung —, zum Bewusstsein gekommen MBH. 3,12519.
Böhtlingk 1879 adjective · verbal root
Original text · German · adjective
2. budh Adj. — 1〉 erwachend in uṣarbúdh. — 2〉 verständig in abudh.
Original text · German · verbal root
1. √budh , bódhati, *bodhate, búdhyate, (metrisch auch budhyati) búbodhati, bodhi 2te Imper. Aor. — 1〉 erwachen, auch bildlich von der Morgenröthe. — 2〉 zur Besinnung kommen (nach einer Ohnmacht). — 3〉 wachen, wachsam sein. — 4〉 merken, den Sinn richten —, achten auf (Gen. oder Acc.) — 5〉 inne —, gewahr werden, erfahren, erkennen, kennen lernen, wissen, erkennen als (mit doppeltem Acc.). — 6〉 ansehen —, halten für (mit doppeltem Acc.). — 7〉 Jmd bedenken, so v. a. beschenken mit (Instr.) ṚV. 4,15,7. 7,21,1. — 8〉 erwecken. — 9〉 buddha — a〉 erwacht, zum vollen Bewusstsein gelangt. — b〉 aufgeblüht. — c〉 erleuchtet, klug, weise. — d〉 kennen gelernt, erkannt (ĀPAST.), bemerkt. *rājñām von den Fürsten gekannt. — 10〉 *budhita = 9〉d〉. KATHĀS. 44,67 fehlerhaft; das von TAWNEY vermutete bodhitaḥ verstösst gleichfalls gegen das Metrum. — Caus. bodháyati (Med. verdächtig) — 1〉 erwecken. — 2〉 wieder lebendig machen. — 3〉 zum Aufblühen bringen. — 4〉 einen Wohlgeruch erregen. — 5〉 aufmerksam machen, erinnern, mahnen, Jmds Aufmerksamkeit auf sich lenken. — 6〉 Jmd zur Besinnung —, zur Vernunft bringen. — 7〉 belehren, Jmd Etwas zu wissen thun, mittheilen; mit doppeltem Acc. bodhita unterrichtet in (Loc.). — 8〉 dem Geiste etwas vorführen, begreiflich machen, zum Verständniss bringen. — 9〉 sich merken AV. 10,1,17. — Desid. bubhutsate kennen zu lernen wünschen Comm. zu NYĀYAS. 1,1,10. bubhutsatām Gen. Pl. Partic. — Desid. vom Caus. in bibodhayiṣu und bubodhayiṣu Intens. bobudhīti eine Einsicht in —, ein Verständniss von Etwas (Acc.) haben. — Mit anu (˚budhyate) — 1〉 erwachen. — 2〉 merken auf, inne —, gewahr werden (KĀRAṆḌ. 32,19), vernehmen, erfahren. — 3〉 denken an, bedacht sein auf KĀD. 117,11. — Caus. — 1〉 Jmd an Etwas denken lassen, erinnern. — 2〉 zu wissen thun. — Mit ava (˚budhyate) — 1〉 erwachen. — 2〉 inne —, gewahr werden, bemerken, erkennen, kennen, begreifen. — Caus. — 1〉 wecken. — 2〉 Jmd aufmerksam machen, erinnern. — 3〉 Etwas zur Erkenntniss bringen Chr. 280,28. — 4〉 benachrichtigen BĀLAR. 116,20. — Desid. (˚bubhutsate) erkennen —, kennen wollen ŚAṂK. zu [Page4-229-b] BĀDAR. 3,2,21 (S. 816, Z. 5. 6). — Mit samava (˚budhyate) inne werden, erfahren. — Mit ā achten auf (Acc.). — Mit ud — 1〉 Med. erwachen. — 2〉 udbuddha — a〉 aufgeblüht. — b〉 erwacht, so v. a. zur Erscheinung gekommen, hervorgetreten. — c〉 Z. d. d. m. G. 36,366 fehlerhaft für udbaddha. — Mit prod, prodbuddha erwacht, so v. a. zur Erscheinung gekommen, hervorgetreten. — pratyud, pratyudbuddha erwacht DH. V. 3,6. — Mit samud Caus. erwecken, so v. a. zur Erscheinung bringen, erregen. — Mit ni achten auf, Etwas (Acc.) vernehmen vor Jmd (Gen., selten mit sakāśāt), vernehmen, dass Jmd — ist; mit doppeltem Acc. Meist nur in den Imperativformen nibodha, nibodhata, nibodhasva (selten) und nibodhadhvam (selten). — Mit saṃni vernehmen. Nur ˚bodha und ˚bodhata Imperat. — Mit pari in ˚bodha fgg. — Mit pra — 1〉 (˚budhyate) — a〉 erwachen, erweckt werden, wachen. — b〉 aufblühen. — 2〉 Act. erkennen. vyāghraṃ śayānaṃ pratimā prabodha erkenne in mir gleichsam einen schlafenden Tiger. — 3〉 prabuddha — a〉 erwacht, wach. — b〉 aufgeblüht. — c〉 erwacht, so v. a. entfaltet, zum Vorschein gekommen, sich eingestellt habend VIKRAMĀṄKAC. 13,8. — d〉 zu wirken begonnen habend (ein Zauberspruch). — e〉 erkannt KAP. 3,66. — f〉 erwacht, so v. a. erhellt (Geist). — g〉 hellsichtig. — h〉 aufgeweckt, klug HARṢAC. 150,12 — Caus. — 1〉 wecken prabodhitavant erweckt (!). — 2〉 aufblühen machen. — 3〉 Etwas reizen (durch eine leichte Berührung, Reibung). — 4〉 Jmd bereden, Jmdm zusprechen, Jmd zu überzeugen suchen, ermahnen, Jmdm vorstellen. — 5〉 Jmd Etwas lehren, mit doppeltem Acc. — Mit anupra Caus. Jmd aufmerksam machen, erinnern. — Mit vipra, ˚buddha erwacht. — Caus. zur Sprache bringen, besprechen. — Mit saṃpra — 1〉 erwachen. Nur ˚buddha erwacht. — 2〉 ˚budhyate zu wirken anfangen (von einem Zauberspruch). — Caus. — 1〉 wecken. — 2〉 Jmd bereden. — 3〉 zur Sprache bringen, besprechen. — Mit prati, (˚budhyate) — 1〉 erwachen. — 2〉 aufblühen. — 3〉 wahrnehmen, inne werden, bemerken; mit Gen. oder Acc. pratibudhyamāna aufmerksam. Auch Act. prátibubodhatha — 4〉 prátibuddha — a〉 erwacht, auch bildlich von der Morgenröthe. — b〉 erhellt, erleuchtet (Geist, Person). — c〉 wahrgenommen, erkannt BHĀG. P. 3,28,38. — pratibodheta MBH. 12,3686 fehlerhaft für ˚bādheta. MBH. 12,3686 fehlerhaft für ˚bādheta. — Caus. 1〉 wecken. 2〉 Jmd aufmerksam machen, belehren, aufklären. — Mit saṃprati — Caus. — 1〉 wecken. — 2〉 Jmd aufmerksam machen, belehren, aufklären. — Mit vi (˚budhyate) — 1〉 erwachen. — 2〉 erfahren. — 3〉 vibuddha — a〉 erwacht. — b〉 aufgeblüht. — c〉 aufgeweckt, klug, erfahren, [Page4-229-c] — in (Loc.). — Caus. — 1〉 wecken. — 2〉 Jmd aufmerksam machen, zur Vernunft bringen. — Mit abhivi (˚budhyate) gewahren, inne werden, erfahren. — Mit sam (saṃbudhyate) — 1〉 erwachen. — 2〉 wahrnehmen, inne werden, erkennen. saṃbudhyamāna so v. a. mit Bewusstsein verfahrend. — 3〉 saṃbuddha — a〉 aufgeweckt, klug, verständig. — b〉 wahrgenommen, erkannt. — Caus. — 1〉 wecken, erwecken (auch in übertragener Bed.). — 2〉 Jmd aufmerksam machen, aufklären, belehren, zu wissen thun (mit doppeltem Acc.) — 3〉 anrufen. — Mit abhisam — 1〉 ˚saṃbudhyate 1〉 völlig erwachen zu (Acc.), so v. a. in den vollständigen Besitz (einer Erkenntniss) gelangen KĀRAṆḌ. 18,22. — 2〉 vollständig erkannt werden VAJRACCH. 41,19. — 3〉 ˚saṃbuddha — a〉 aufgeklärt, bewandert, erfahren, erfahren, — in (Loc.). — b〉 völlig erwacht zu (Acc.) so v. a. in den vollständigen Besitz (einer Erkenntniss) gelangt VAJRACCH. 36,9. 13. KĀRAṆḌ. 37,24. — c〉 vollständig erkannt VAJRACCH. 24,3. 6. 32,13. 37,9. 11. 12 (hier wohl anuttarā — saṃbodhira˚ zu lesen). — Mit pratisam, ˚saṃbuddha wieder zur Besinnung —, wieder zum Bewusstsein gekommen.
Original text · German · verbal root
1. √budh mit prā Caus. erwecken, anfachen PĀRV. 592,5. — Mit vi Caus. IV. an den Tag legen, bezeugen JĀTAKAM. 31,69. [Nachtrag, Band 7]
Whitney Roots 1885 verbal root
Original text · English · verbal root
budh — know, wake
Apte 1890 verbal root
Original text · English · verbal root
budh 1 U., 4 A. (bodhati-te, budhyate, buddha) 1 To know, understand, comprehend; kramādamuṃ nārada ityabodhi saḥ Śi. 1. 3; Śi. 9. 24; nābuddha kalpadrumatāṃ vihāya jātaṃ tamātmanyasipatravṛkṣaṃ R. 14. 48; yadi budhyate hariśiśuḥ stanaṃdhayaḥ Bv. 1. 53. 2 To perceive, notice, recognise, mark; hiraṇmayaṃ rhaṃsamabodhi naiṣadhaḥ N. 1. 117; api laṃdhitamadhvānaṃ bubudhe na budhopamaḥ R. 1. 47; R. 12. 39. 3 To deem, regard, consider, esteem &c. 4 To heed, attend to. 5 To think, reflect. 6 To wake up, awake, rise from sleep; dadadapi giramaṃtarbudhyate no manuṣyaḥ Śi. 11. 4; te ca prāpurudanvaṃtaṃ bubudhe cādipūruṣaḥ R. 10. 6. 7 To regain consciousness, to come to one's senses; śanairabodhi sugrīvaḥ so'luṃcītkarṇanāsikaṃ Bk. 15. 57. 8 To advise, admonish. ([Page 0798-c]) — Caus. (bodhayati-te) 1 To cause to know, make known, inform, acquaint with. 2 To teach, communicate, impart. 3 To advise, admonish; bodhayaṃtaṃ hitāhitaṃ Bk. 8. 82; Bg. 10. 9. 4 To revive, restore to life, bring to senses or consciousness. 5 To remind, put in mind of; smarṣiyati tvāṃ na sa bodhito'pi san Ś. 4. 1. 6 To wake up, rouse, excite (fig.); akāle bodhito bhrātrā R. 12. 81, R. 5. 75. 7 To revive the scent (of a perfume). 8 To cause to expand, open; madhuravā madhubodhitamādhavī Śi. 6. 20; savitā bodhayati paṃkajānyeva Ś. 5. 28. 9 To signify, convey, indicate. — Desid. (bubu-bo-dhiṣati-te, bubhutsate) To wish to know &c.
Cappeller 1887 verb
Original text · German · verb
budh bódhati, (˚te), búdhyate (˚ti) erwachen, wachen, merken, achten auf (Gen. o. Acc.), wahrnehmen, erfahren, wissen; erkennen als, halten für (2. Acc.); erwecken. p. p. buddhá erwacht, erleuchtet, klug, weise, erkannt, erfahren (s. auch bes). Caus. bodháyati, ˚te erwecken, wiederbeleben, erinnern, mahnen, anführen, andeuten; jemd. erinnern an, aufmerksam machen auf (2 Acc.). Des. bubhutsate kennen lernen wollen. Intens. bobudhīti etwas verstehen. anu erwachen, gewahren. Caus. erwecken, erinnern, mahnen. ava erwachen; inne werden, merken, wissen. Caus. wekcen; etw. zur Erklenntnis bringen. ni auf etw. (Acc.) achten, merken. pra aufwachen; Caus. aufwecken, überreden, überzeugen, jmd. etwas lehren o. mitteilen (2 Acc.). prati erwachen, sich entfalten, aufblühen; wahrnehmen, bemerken. p. p. prátibuddha erwacht, wahrgenommen, erkannt. Caus. wecken, jemd, belehren; aufklären. vi erwachen; Caus. erwecken. sam erwachen, wahrnehmen, erkennen. p. p. saṃbuddha aufgeweckt, verständig; erkannt. Caus. wecken, jemd. aufklären, belehren über (2 Acc.)
Burnouf 1866 verbal root
Original text · French · verbal root
*budh budh. bodhāmi, bode 1, budhye 4 [et Vd., budhnāmi 9]; p. bubodha, bubudhe; f2. bodhiṣyāmi, bodhiṣye et bhotsye; a1. abodhiṣam; a2. abudham. Pp. buddha. À la cl. 4, revenir à soi [du sommeil, d'un évanouissement, etc.]: na budhyeta me priyā que ma bien-aimée ne s'éveille pas. Ordt. Remarquer, observer, percevoir: bodha nas stomam fais attention à notre hymne, Vd. Apprendre, découvrir: tattvaṃ dhyānena la vérité par la réflexion; connaître qqn. savoir qqc. penser, réfléchir à, ac. — Zd. budh; gr. πυθ [ἐπυθόμην]; lith. bundu.
Derived words
Occurrences in source texts (38)
DYS 3 occurrences
GoS 2 occurrences
HP 7 occurrences
MAN 1 occurrence
PYS 4 occurrences
PYS 4.18–21: Puruṣa Knows Citta 2 occurrences
Occurrences through derived words
SiSa 7 occurrences
SiSa 1.35-1.44: Täuschungs-Gleichnisse 1 occurrence
Occurrences through derived words
-
SiSa 1.38 Segment 2
SiSa 5.17-5.20: Madhya und Layayoga 1 occurrence
Occurrences through derived words
-
SiSa 5.18 Segment 2
SiSa 5.21-5.23: Adhimātra und Haṭhayoga 1 occurrence
Occurrences through derived words
-
SiSa 5.21 Segment 2
1 more source page
SS 1 occurrence
SS 2.6–2.7: Guru and the Circle of Sound 1 occurrence
Occurrences through derived words
-
SS 2.7 Segment 3
SVU 6 occurrences
SVU 1.4-1.6: Wheel, River and Soul 1 occurrence
Occurrences through derived words
-
SVU 1.5 Segment 12
SVU 4.1-4.5: The One in Every Form 1 occurrence
Occurrences through derived words
-
SVU 4.1 Segment 24
SVU 4.11-4.16: The Hidden Creator 1 occurrence
Occurrences through derived words
-
SVU 4.12 Segment 18
SVU 6.18–6.23: Refuge and Transmission 1 occurrence
Occurrences through derived words
-
SVU 6.18 Segment 16
VBT 7 occurrences
VBT 130–138: Name and Fourfoldness 1 occurrence
Occurrences through derived words
-
VBT 135 Segment 13
1 more source page
Continue with AYI Free
Image source: AYI archive.